Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

'Alle jongeren verdacht'

Interview met Zuster Consuelo Morales, mensenrechtenactiviste

Datum : 10/05/2016
Auteur : Frank Bron
Land : Mexico

'Alle jongeren verdacht'

Zuster Consuelo begroet me enthousiast met drie zoenen. Ze heeft van een van de receptionisten van het Movies That Matter festival geleerd dat dit in Nederland de gewoonte is. Ze was te gast bij het jaarlijkse internationale film- en debatfestival in Den Haag vanwege haar hoofdrol in de documentaire Kingdom of Shadows van de Mexicaans-Amerikaanse cineast Bernardo Ruiz. 

Waar Kingdom of Shadows de achtergronden bij de steeds heviger wordende drugsoorlog in het grensgebied van Mexico en de Verenigde Staten verklaart, wil zuster Consuelo het verhaal van haar organisatie CADHAC vertellen en de ontwikkelingen in haar thuisstaat Nuevo León schetsen. Ze weet daar opvallend veel positieve tendensen in te ontdekken, ook al is ze niet hoopvol over de nabije toekomst: “Meer geweld”, stelt ze kort, met een trieste uitdrukking op haar gezicht. Om vol vuur en honderduit te vertellen over haar werk en de situatie in Nuevo León. Ze heeft de lunch gemist maar raakt het broodje dat haar gebracht wordt niet aan tot het gesprek is afgelopen. En zelfs dan eet ze het maar half op, want er staat een forumdiscussie op het programma waar ze de families van de slachtoffers van het geweld in Mexico vertegenwoordigt. 

Lange, zwarte gewaden

Consuelo Morales Elizondo (67) is geboren en getogen in Monterrey, de hoofdstad van Mexico’s noordelijke deelstaat Nuevo León. Op haar achttiende trad ze toe tot de congregatie Nuestra Señora Canónica de San Agustín, (Zusters Kanunnikessen van de Heilige Augustinus), die in 1597 gesticht is door de Lotharingse priester Pierre Fournier. De congregatie onderscheidt zich door het wereldse karakter, aandacht voor de armen en nadruk op gratis onderwijs ter bestrijding van onwetendheid en bijgeloof. Hoewel het geloof een grote bron van inspiratie voor Zuster Consuelo was, wilde ze toch geen non worden. Enerzijds omdat ze geen zin had om lange, zwarte gewaden te dragen in de hitte van Monterrey, maar vooral omdat ze aandacht aan de armen en behoeftigen in haar omgeving wilde blijven besteden. Buiten de kloostermuren zocht en vond ze “op een eenvoudige manier nieuwe wegen naar Jezus”. Ze besloot zich toe te leggen op maatschappelijk werk en mensenrechten, een mooie “apostolische combinatie tussen het werkelijke leven en mijn idealen”. 

In 1993 stichtte ze CADHAC (Ciudadanos en Apoyo a los Derechos Humanos A.C. –  Burgers ter Bescherming van de Mensenrechten), een onafhankelijke organisatie gebaseerd op christelijke beginselen, waarvan ze nog steeds directrice is. Aanvankelijk zette CADHAC zich vooral in tegen (de gevolgen van) politiegeweld tegen jongeren in Ciudad Guadelupe, de arme wijk van Monterrey. Al spoedig breidden de activiteiten zich uit naar andere delen van Nuevo León en ook naar andere terreinen, zoals marteling en veiligheid. 

Onder de tafel

“Drugshandel is er in Nuevo León ‘onder de tafel’ altijd geweest”, aldus Zuster Consuelo,”het  werd oogluikend door de autoriteiten toegestaan.” In de jaren negentig van de vorige eeuw verslechterde de situatie voor de burgerbevolking in grote delen van Mexico in hoog tempo door de combinatie van snel groeiende drugshandel naar de Verenigde Staten, stagnerende economie, toenemende corruptie en een steeds gewelddadiger strijd tussen de verschillende narcos (drugsbendes of drugshandelaars). “President Vicente Fox (2000 -2006) besloot de stilzwijgende afspraken met de verschillende drugskartels in het land op te zeggen en hun illegale activiteiten actief tegen te werken. De beter bewapende en gefinancierde narcos lieten dat niet over hun kant gaan en het geweld nam toe. Fox’ opvolger Felipe Calderón (2006-2012) verklaarde de kartels zelfs de oorlog en zette, vanwege gebrek aan vertrouwen in de lokale politie, het leger in om de drugshandel in te dammen. De militairen waren echter in het geheel niet voorbereid op hun taak en het gevolg was dat het geweld alleen maar verder toenam.”

Het leger zag zich gedwongen strijd te voeren tegen een onbekende vijand die bovendien op een niet-militaire manier strijd voerde. “Uiteindelijk waren alle jongeren verdacht en zij werden het belangrijkste doelwit van ontvoering, marteling en moord. Terwijl het zo eenvoudig geweest zou zijn om de bankrekeningen van de bendeleiders te sluiten, waren het met name jonge mannen die de tol van het ondoordachte militaire ingrijpen betaalden”, aldus een verontwaardigde Zuster Consuelo. Resultaat: “De hele samenleving is gemilitariseerd en de belangen van de bendeleiders blijven onaangetast.” Na een korte aarzeling wil ze het woord ‘burgeroorlog’ toch niet gebruiken om de situatie te beschrijven waarin inmiddels zeker 100.000 doden gevallen zijn, tienduizenden mensen verdwenen zijn en de samenleving ten prooi is gevallen aan angst.  

Gedwongen werving

CADHAC besloot zich in te zetten voor de familieleden van verdwenen personen in Nuevo León. Een van hun eerste zaken, in 2009, betrof de verdwijning van twaalf politieagenten. Ze ontdekten dat de agenten in dienst waren van een drugskartel en door een ander kartel uitgeschakeld waren. De strijd tussen elkaar beconcurrerende drugsbendes werd steeds wreder en de bevolking werd daar het slachtoffer van. “Ze ontvoeren iemand, maakt niet uit wie, maar meestal jongens uit de armere bevolkingsgroepen. Niet uit de allerarmsten, maar die met een zekere opleiding. Deze jongens worden routinematig mishandeld en gemarteld en daarna bijvoorbeeld gedwongen om vier nieuwe bendeleden te werven. Lukt hen dat niet, dan worden hun families vermoord. Op die manier lukte het de narcos om de hele samenleving te verlammen van angst.”

De autoriteiten deden niets, omdat zij ook bang waren. Maar ook omdat de bevolking geen vertrouwen in hen had en zaken niet rapporteerde – het was immers duidelijk dat de politie vaak aan de kant van de narcos stond en dat het leger en de marine de bevolking als vijand zagen. CADHAC realiseerde zich dat de autoriteiten niet veel konden doen zonder formele aanklachten en drong er bij familieleden van verdwenen personen op aan om toch met de autoriteiten te gaan praten, om hen in elk geval te herinneren aan hun verantwoordelijkheden. Tegelijk drong de organisatie er bij de autoriteiten op aan om de familieleden te ontvangen en hun verhalen serieus te nemen, want lang niet elke ontvoerde of vermoorde jongere was een bendelid. 

De legale route

Uiteindelijk, toen het vertrouwen tussen beide groepen voldoende was, kondigde openbaar aanklager Adrián de la Garza van Nuevo León aan dat hij met CADHAC samen wilde werken. “Hij wilde serieus verdwijningszaken gaan onderzoeken. Dat was in 2011”, vertelt Zuster Consuelo tevreden. Ruim 160 lichamen zijn inmiddels geïdentificeerd. Desondanks is de lijst met nog altijd niet gevonden personen schokkend lang. 

In die tijd nam het openbaar ministerie van de deelstaat niet minder dan 236 zaken in onderzoek van ongeveer 1.000 verdwenen personen. Er kwam meer geld beschikbaar voor DNA-onderzoek en Nuevo León kreeg, als enige deelstaat, een formeel protocol over hoe te handelen bij verdwijning. Mede daardoor nam het vertrouwen van de bevolking in de autoriteiten en in ‘de legale route’ toe. CADHAC speelde daarbij een belangrijke brugfunctie. Toch realiseert de organisatie zich dat, hoewel er inmiddels al verschillende daders bestraft zijn, de verantwoordelijken van de mensonterende misdrijven waarschijnlijk bewust de hand boven het hoofd gehouden wordt.  

Bovendien is er na de verkiezingen vorig jaar een geheel nieuw, maar conservatief overheidsapparaat aangetreden en moet CADHAC opnieuw beginnen met het kweken van vertrouwen tussen de nieuwe autoriteiten en de wanhopige familieleden van de slachtoffers. Ook moet de organisatie lopende zaken opnieuw aan de nieuwe ambtenaren voorleggen, hen uitleggen hoe afspraken als het bovengenoemde protocol werken en duidelijk maken dat niet elke jonge man een bendelid is. 

Machismo

In Kingdom of Shadows lijken de blanke, mannelijke overheidsvertegenwoordigers van middelbare leeftijd zich niet echt in te willen zetten voor de familieleden, veelal armere mensen met een inheemse of mestizo (gemengdbloedige) achtergrond.Volgens Zuster Consuelo zijn er echter weinig inheemsen in Nuevo León en speelt racisme nauwelijks een rol.Wat wel een rol speelt is dat verreweg het grootste deel van de slachtoffers mannelijk is;  96 procent van de achterblijvers die zich inzetten om te weten wat er met hun geliefden gebeurd is, zijn vrouwen. En juist vrouwen worden door de betreffende, conservatieve autoriteiten niet serieus genomen: “Geen racisme dus, maar wel machismo”. 

Inmiddels dringt CADHAC niet alleen meer aan op het opsporen van vermisten en het identificeren van de lichamen in de vele massagraven, maar geeft zij ook psychologische hulp aan de nabestaanden. Velen van hen kampen met depressies want “niemand luistert naar hen, iedereen is met zijn eigen angsten en problemen bezig.” Bij CADHAC kunnen de familieleden, onder begeleiding, hun verhaal kwijt. Deze morele steun wordt zeer gewaardeerd. 

Buitenlandse steun

Zuster Consuelo zegt het jammer tevinden dat CADHAC weinig steun of solidariteit uit het buitenland krijgt, ook niet uit de Verenigde Staten via Kingdom of Shadows. Ze heeft de andere hoofdpersonen, Oscar Hagelsieb en Don Henry Ford (inmiddels overleden), nooit ontmoet. Wel wordt het werk van CADHAC gewaardeerd door enkele Europese ambassades in Mexico. Zo heeft de Britse ambassadeur hen in februari dit jaar een bezoek gebracht en hebben de ambassades van Duitsland en Frankrijk de organisatie in 2015 zelfs verblijd met hun gezamenlijke mensenrechtenprijs ‘Gilberto Bosques’. Deze buitenlandse steun is buitengewoon belangrijk in een tijd dat, onder de huidige president Enrique Peña Nieto, organisaties als CADHAC door de autoriteiten regelmatig en straffeloos verbaal aangevallen en gecriminaliseerd worden, alsof ze handlangers van de narcos zijn.

In dit klimaat van straffeloosheid en corruptie blijft het belangrijk om gerechtigheid te eisen en juridische processen te voeren. Ook moet uitvoering van bestaande wetten worden afgedwongen en burgerschapsbewustzijn onder de bevolking worden gecreëerd. De bevolking ervan overtuigen dat zij ook rechten heeft, is de enige manier om een einde te maken aan het perverse geweld. “Gelukkig”, zegt Consuelo Morales vrolijk, “hebben wij de vrouwen van Nuevo León aan onze zijde!”

Levensverwachting twee jaar

Ook de narcos zelf zijn volgens haar slachtoffer van het geweld: “Er zijn voor hen geen alternatieven dan toetreden tot een bende. Er is geen werk, de universiteiten zitten vol zodat rond de 70 procent van de middelbare schoolleerlingen niet door kan leren. En eenmaal lid van zo’n bende is hun gemiddelde levensverwachting nog maar twee jaar.”

Ook onder journalisten heerst de angst . Vandaar dat veel populaire media, kunstenaars en musici de levensstijl van de narcos ophemelen en bijvoorbeeld het hoge sterftecijfer onder bendeleden nooit melden. Ondanks een federaal beschermingsprogramma voor journalisten besteden serieuzere media zelden aandacht aan de oorzaken en de gevolgen van het geweld: “Je leest er niets over”, aldus Zuster Consuelo. Verder dan het overnemen van persberichten van CADHAC gaan de meeste media niet. Eigen onderzoek ontbreekt omdat journalisten bang zijn voor de gevolgen. Bovendien functioneert het beschermingsprogramma voor journalisten, naar Colombiaans model, niet. 

Familie der mensen

Hoewel het geloof haar veel gemoedsrust schenkt, is Zuster Consuelo ronduit teleurgesteld in de officiële katholieke kerk: “Het is hoogst uitzonderlijk dat een bisschop zich opstelt aan de kant van de slachtoffers. De officiële kerk is veel te veel verbonden met gevestigde economische en politieke belangen.” Ondanks haar lidmaatschap van de Congregatie van de Heilige Augustinus zal de kerk zich niet gauw positief uitspreken over het werk van CADHAC of Zuster Consuelo en haar collega’s bescherming bieden. 

Ondanks deze kwetsbaarheid en ondanks dat ze ontelbare keren met eigen ogen gezien heeft waartoe het geweld in haar omgeving kan leiden, weigert ze zich neer te leggen bij de situatie. “Wij horen allemaal tot de familie der mensen en als we ons dat realiseren kunnen we elkaar positief beïnvloeden”, zeg ze vol overtuiging. Mexico is gelukkig nog altijd meer dan moord, verdwijning, straffeloosheid en corruptie. Er zijn nog altijd mensen als Consuelo Morales Elizondo. 

Zie ook: http://www.cadhac.org

Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug