Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Bewoners kunnen hun geluk niet op, nu drugskartels zijn gevlogen

Pacificatie van Rio de Janeiro

Datum : 08/02/2011
Auteur : Hans Veltmeijer
Land : Brazilië

Bewoners kunnen hun geluk niet op, nu drugskartels zijn gevlogen

De sloppenwijken in Latijns-Amerika leven al vele jaren in de greep van gewelddadige drugsoorlogen. Mexico en Brazilië spannen daarbij de kroon. In Rio was de overheid het zo beu dat het vorig jaar eindelijk kwam tot een grootschalig en structureel ingrijpen. Iets unieks is gaande: de drugsoorlog lijkt gewonnen te worden. En nog op een relatief vredige wijze ook. Met dank aan de rijzende status van Brazilië als wereldmacht en de toewijzing van grote sporttoernooien.

Jarenlang leek het een utopie dat de overheid weer de baas zou worden in de gewelddadige favela’s van Rio de Janeiro. Er waren wel eens incidentele invallen waarbij veel slachtoffers vielen, maar geen carioca geloofde nog in een structurele oplossing. Maar aangespoord door het aankomende gastheerschap van zowel het WK-voetbal (2014) als de Olympische Spelen (2016) bleek het jaar 2010 een ommekeer. Favela na favela werd ingenomen door een plotseling daadkrachtig verbond van politie, leger en later gewone bevolking.  Alleen tijdens de invallen in het uitgestrekte Complexo do Alemão en in Vila Cruzeiro, thuisbasis van het kartel Comando Vermelho (CV),  in december boden de drugskartels kortstondig tegenstand en vielen er tientallen doden. 

Beelden hiervan bereikten via de televisie de huiskamers wereldwijd. Hierop was te zien dat een stroom gewapende bandieten het hazenpad koos, zonder door de op een afstand toekijkende leger- en politiemacht te worden neergeschoten. Een noviteit waar later een publieke discussie over uitbrak. Grote delen van de bevolking vonden het een gemiste kans, de autoriteiten wezen op de mensenrechten die tegenwoordig gerespecteerd dienen te worden. Het gestaag economisch doorgroeiende Brazilië wil immers een nette wereldmacht zijn.
Het is een van de grootste successen van Lula in zijn laatste presidentsjaar. De ‘pacificatie’ van Rio de Janeiro is in 2010 definitief doorgezet en geeft de stad nu al een andere sfeer. Geen regelmatige kogelregens meer bij het arriveren van de drugs in de favela’s, en al een tijdje geen bloedige oorlogen meer tussen rivaliserende kartels, politie en burgermilities. Geen brandende bussen, afgesloten wegen en scholen die niet open durven gaan. Oudejaarsavond verliep onwerkelijk rustig. “Wat een vrede,  het is hier nog nooit zo goed geweest”, verzucht de 64-jarige in Rio geboren en getogen  Conceição Vieira. Tot twee maanden geleden klonk ook in haar schoonheidssalon in de lommerrijke middenklassebuurt Grajaú dagelijks het vuurwapengekletter vanaf de heuvels.

Gastheer

Nog meer impact heeft het nationale project om Rio klaar te stomen als nette gastheer voor de mondiale sporttoernooien op het echtpaar Elaine en Adalto Lopes in favela Morro dos Macacos (apenheuvel) in de wijk Vila Isabel. Hier is het sinds eind november rustig. De bandieten van het kartel Amigos dos Amigos (ADA) kozen eieren voor hun geld en verlieten daags voor de inval, met wapens en al, hun bastion. Zo viel ook deze gevreesde favela zonder een schot te lossen. De gorilla bleek een aapje, kopten de kranten. 

“De politie trof alleen nog botten aan op de top van de berg”, verwijzen de bewoners  naar de afrekeningen die hier regelmatig plaatsvonden.”  De drugsverkooppunten (boca de fumo’s), bemand door zwaar bewapende, vaak gedrogeerde spierbundels, zijn verdwenen en volgens het echtpaar is de bevolking nu de angst voorbij. “De politie zit hier met tweehonderd man op twee posten. Ze hebben aangekondigd zeker 25 jaar te blijven, en als het nodig is, nog langer. De bewoners geven nu dan ook de bandieten die veel overlast veroorzaakten, massaal aan bij de politie.”

Represailles

Niet meer bang dus voor represailles. Dit vindt Nanko van Buuren opmerkelijk. Hij is met zijn hulporganisatie IBISS werkzaam in vele favela’s die tot voor kort onder controle van de drugskartels stonden. “In Cidade de Deus, de eerste gepacificeerde favela,  is er wel degelijk angst voor represailles. De favela-bewoners weten dat ze door mensen, die aan de drugshandel gelieerd zijn, in de gaten gehouden worden. Wijkbewoners, die zaken aangeven, worden onder verdachte omstandigheden dood aangetroffen in de mangrove achter de wijk.”

Gelijktijdig met de betrekkelijke rust in de sloppenwijken, is het aantal overvallen op straat toegenomen. “De kleine criminelen die via de drugshandel een inkomen hadden,  zoeken nu op andere manieren naar geld”, verklaart Elaine Lopes. Waar de grote jongens zitten is vooralsnog alleen te gissen.  Zij denkt in het grote en bevriende Rocinha, dat ook al geweldloos bezoek heeft gehad van de politie maar nog niet volledig is gepacificeerd. Met het toenemende aantal door de speciale ‘pacificatiepolitie’ bezette favela’s neemt het aantal uitwijkmogelijkheden met de week af. Maar Brazilië is een immens land, dat moet een troost zijn voor de bandieten.

Elaine en Adalto Lopes zien nu ‘mensen terug komen die gevlucht waren’. Er komt ook weer gewone bedrijvigheid in de vorm van barretjes en winkeltjes. Ook de huizen in de aangrenzende straat, die door de bandieten waren geconfisceerd, zijn weer bewoond door de rechtmatige eigenaren. Die kunnen nu ineens een veelvoud voor hun woning krijgen. Nog enkele maanden geleden waren de woningen vrijwel niets meer waard vanwege de aanhoudende drugsterreur.  

Verkassen

Bij bewoners zoals Elaine Lopes komen nu de frustraties eruit. “Hoeveel overvallen, mishandelingen en moorden hebben we hier niet gezien”, vraagt ze zich af terwijl ze vanuit haar keukenraam naar beneden kijkt, naar de stroom auto’s die de bergtunnel ingaat en verlaat. “We hebben heel veel geleden. Alleen binnen ons huis konden we leven. Daarbuiten bestond er geen enkele vrijheid. Je moest stil zijn en de bandieten gehoorzamen. De kinderen konden niet buiten spelen en raakten getraumatiseerd door de angst voor het geweld waarin ze opgroeiden.”

Met de nieuwe werkelijkheid zien zij ook hun droom dichterbij komen: de favela uit naar een woning beneden in de wijk. Er ontstaat nu immers een stroom van de hogere naar de meer geciviliceerde lagere gedeeltes in de favela. Zij denken hun woning binnenkort tegen een mooi bedrag te kunnen verkopen en te verkassen. “De kinderen hebben het gelukkig allemaal goed overleefd en zijn nu bijna de deur uit, dus dan hebben we niet veel ruimte meer nodig.”

Machtsgreep

Rechtse politici, zoals ex-burgemeester van Rio, Cesar Maia, zien in de huidige ontwikkelingen een bevestiging dat niet de slechte levensomstandigheden op zich, maar de macht van de drugsmaffia de oorzaak was van de uitzichtloosheid in veel favela’s. Nu staat volgens hem niets meer een proces van verbetering van diensten, huizenbouw en infrastructuur in de weg. De bezetting door de politie garandeert een fatsoenlijke urbanisering, schrijft hij in zijn nieuwsbrief.

De maatregelen worden politiek breed gedragen. De bewoners van Rio kregen een extra steun in de rug van de nieuwe socialistische minister van justitie, José Eduardo Cardozo. Daags na de inauguratie van president en partijgenoot Dilma Roussef (PT) verklaarde hij dat de machtsgreep van de overheid in Rio model staat voor het gehele land. “Rio heeft laten zien dat wanneer de politie, de overheden en de maatschappij zich verenigen, er resultaten geboekt worden.” Hij beloofde de acties te ‘verdiepen, perfectioneren en uit te breiden tot de vier hoeken van het land’. Gelijktijdig kondigde hij aan de grenscontroles op wapens en drugs te intensiveren, in samenwerking met de buurlanden.
 

 

Bonus bij minder doden

Gouverneur Sergio Cabral van de deelstaat Rio de Janeiro heeft aangekondigd dat politiemensen zullen worden beloond wanneer zij minder dodelijke slachtoffers maken in confrontaties. Rio sprong er in de eerste zes maanden van 2010 met 505 doden door politievuur, negatief uit. Het veel grotere São Paulo telde in die periode 281 slachtoffers bij confrontaties met de politie. De politiemensen in Rio kunnen ieder een bonus tot circa 1500 euro tegemoet zien wanneer zij het komende halfjaar het aantal dodelijke slachtoffers met 6,67 procent verminderen.

 Foto's: Hans Veltmeijer

Bookmark and Share


Terug