Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Vrije tijd & Toerisme

Contrasten en kunst

Favelatoerisme in São Paulo

Datum : 06/09/2012
Auteur : Simone Kalkman
Land : Brazilië

Contrasten en kunst

Een tour door een favela (sloppenwijk) lijkt sinds enkele jaren een vast programmaonderdeel te zijn van bezoekers aan de Braziliaanse stad Rio de Janeiro. De bijzondere ligging van de zogenaamde Cidade Maravilhosa, waar heuvels en vlakke gedeeltes elkaar afwisselen, leidde ertoe dat veel van deze wijken midden in de stad liggen en prachtige uitzichten bieden over de oceaan en bekende toeristische attracties. De tours zijn omstreden: voor sommigen voyeuristisch en een dierentuin van armoede, voor anderen een manier om vooroordelen te bestrijden en lokale bedrijfjes te stimuleren. Opvallend is echter dat in andere Braziliaanse steden het favelatoerisme nog nauwelijks op gang komt. Na een “standaard” tour in Rio de Janeiro, vraag ik me af hoe het favelatoerisme zich in andere steden ontwikkelt. Ik neem de proef op de som in São Paulo.

Het blijkt lastig om een favelatour te vinden in São Paulo, vooral met het budget van een student. Als ik op internet zoek naar favelatours in São Paulo, brengt Google me naar sites over Rio de Janeiro. Uiteindelijk kom ik dan toch bij een gids uit: Flavia Liz di Paolo. Deze dame promoot zichzelf als São Paulo specialist, spreekt vloeiend Engels en organiseert op maat gemaakte privé-tours. Ze organiseert naar eigen zeggen al 25 jaar favelatours, zelfs al voor soortgelijke tours in Rio bekend werden. “Ik ben in São Paulo nog steeds een van de weinigen die een tour door de favela organiseert. Er is nu één ander bedrijf, maar dat  bezoekt aanzienlijk minder plekken. Ik kijk naar wat de toerist wil zien en stel dan op maat een tour samen. Ik heb jarenlang mijn contacten in deze wijk opgebouwd. Dat is heel belangrijk als je favela’s wilt bezoeken.”

In de auto met airconditioning van Flavia Liz rijden we naar de favela. We bezoeken Paraisópolis, de enige favela in São Paulo die tussen de rijkere wijken ligt. De huizen rondom de favela zijn indrukwekkend. Hoge muren met prikkeldraad, ijzeren toegangshekken en grote oprijlanen; de Braziliaanse contrasten zijn hier overduidelijk. Dan rijden we de favela in. Als ik vraag of we wat rond kunnen lopen, schudt ze haar hoofd. “Dat is te gevaarlijk”, legt ze uit, “ik wil jouw veiligheid garanderen en dat kan alleen als ik met de auto naar de verschillende plekken ga. Op de plekken die we bezoeken ken ik mensen, ik weet dat het er veilig is.” Enigszins verward moet ik denken aan de tour die ik in Rio deed, waar me meerdere malen op het hart werd gedrukt dat het volledig veilig is om door de favela te lopen, zelfs zonder gids.

Kunstenaars

Op mijn verzoek neemt Flavia Liz me mee naar drie kunstenaars die werkzaam zijn in Paraisópolis.  Allereerst bezoeken we Seu Berbela, een mechanicus met een eigen autowerkplaats. In zijn vrije tijd maakt hij allerhande kunstwerken van oud ijzer en schroot. Vogels, insecten, motorfietsen, alles lijkt hij te kunnen maken. Naast zijn werkplaats heeft hij een klein “museum” gemaakt, waar al zijn werk te zien is. Ondanks herhaaldelijke verzoeken, wil hij niets verkopen. “Ik wil alles hier bij elkaar houden, zodat de mensen die op bezoeken komen alles kunnen zien.”

Vervolgens gaan we naar Estevão, door sommigen de “Braziliaanse Gaudí” genoemd. Hij bewerkte zijn huis tot een grotachtig kunstwerk, waar serviesgoed, kralen, speelgoed en allerlei andere materialen in een cementen constructie zijn bevestigd. Het laat zich moeilijk beschrijven. Als ik me met mijn Hollandse lengte naar de “daktuin” wurm, vraag ik me af hoe je hier met het hele gezin  daadwerkelijk kunt wonen. Ik vraag het zijn vrouw, die toelicht: “Je went er wel aan, ik vind het vooral lastig dat hij al ons geld uitgeeft aan materialen voor zijn kunstwerk. Hij blijft altijd maar doorwerken, het is nooit klaar.” In het Engels vertelt Flavia Liz me dat het gezin in de buurt problemen heeft door Estevão’s exotische creatie. “Ze zijn niet geliefd in de buurt. Mensen zijn heel bijgelovig, ze denken dat ze aan zwarte magie doen.”
 

 

De laatste kunstenaar op het programma is Antenor. Hij maakte zijn huis gedeeltelijk van frisdrankflessen van het bekende Braziliaanse merk Guaraná. Het resultaat is vreemd: een huis en een dakterras van groen plastic. Al duizenden flessen heeft hij verwerkt. Hij krijgt ze van de hele buurt. Vanaf zijn dak zijn de gigantische flatgebouwen te zien waar de rijken van São Paulo wonen. De contrasten blijven vreemd om te zien. “Zie je die flat daar?” vraagt Flavia Liz, “daar hebben ze op iedere verdieping een zwembad. Hier hebben de mensen niets. Dat is Brazilië.”
 

Verschillen


Omstreden of niet, de tour is ontegenzeggelijk indrukwekkend. Het contrast tussen armoede, een gevaarlijke leefomgeving en de bijzondere kunstuitingen van de drie artiesten maken de tour tot een vreemde ervaring. Het meest verassende is misschien wel dat de verschillen met het favelatoerisme in Rio enorm zijn. Rio’s gidsen willen vooral laten zien dat de favela veilig is, kleurrijk en zelfs mooi. Flavia Liz toont de gevaren van de favela en benadrukt keer op keer de armoede en ellende in de wijken. Zo vertelt ze achteraf dat tegenover het huis van Seu Berbela het hoofdkwartier van de heersende drugsbende is. “Als we daar zijn zeg ik dat nooit, want ik wil de toeristen niet bang maken”, aldus de gids. Het blijkt dan ook dat de beeldvorming van de favela zeer afhankelijk is van de gids die je begeleidt. En welke tour een beter beeld geeft? Ik zou het niet kunnen zeggen. De echte favela, voor zover die bestaat, zal wel ergens in het midden liggen.

Meer weten over deze tour of de andere op maat gemaakte tours van Flavia Liz? Kijk op flavializ.com.

 

Bookmark and Share


Terug