Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Dood van een bevelhebber

Vargas Llosa over Hugo Chávez

Datum : 03/04/2013
Auteur : Mario Vargas Llosa
Land : Venezuela

Dood van een bevelhebber

Raak niet teveel onder de indruk van de huilende menigten die waken bij het lichaam van Hugo Chávez. Wat er vanaf nu zal gebeuren in Venezuela is volkomen onzeker. 

Commandant Hugo Chávez Frías behoorde tot de sterke traditie van bevelhebbers, die, hoewel ze vaker voorkomen in Latijns Amerika dan ergens anders, zich nog steeds overal laten zien, zelfs in geavanceerde democratieën zoals Frankrijk. Dit onthult de angst voor vrijheid, die erfenis van de primitieve wereld, nog voor de democratie en het individu, toen de mens nog een massa was en de voorkeur gaf aan een halfgod, waaraan hij zijn vrije wil zou afstaan, en die hij vervolgens alle belangrijke beslissingen in het leven laat nemen. De bevelhebber is een kruising tussen een supermens en een nar, hij maakt en breekt zoals het hem uitkomt, geïnspireerd door God of door een ideologie waarin socialisme en fascisme – twee vormen van estatisme en collectivisme -  bijna altijd met elkaar worden verward. Hij communiceert rechtstreeks met zijn volk door middel van demagogie, retoriek en gepassioneerde optredens van magisch-religieuze aard.  

Zijn populariteit is vaak enorm, irrationeel, maar ook vluchtig en het evenwicht van zijn termijn is onfeilbaar katastrofaal. Raak niet teveel onder de indruk van de huilende menigten die waken bij het lichaam van Hugo Chávez; het zijn dezelfde menigten die trilden van verdriet en hulpeloosheid na de dood van Perón, Franco, Stalin, Trujillo, en die morgen Fidel Castro naar zijn laatste rustplaats zullen begeleiden. Bevelhebbers hebben geen erfgenamen en wat er vanaf nu zal gebeuren in Venezuela is volkomen onzeker. Niemand om hem heen, en al helemaal niet Nicolás Maduro, de discrete apparatchik die hij benoemd heeft tot zijn opvolger, is in staat om de coalitie van groeperingen, individuen en belangen bijeen te houden die het chavismo vertegenwoordigen, of om het enthousiasme en het geloof te behouden dat de commandant met zijn krachtige energie opwekte bij de mensenmassa's in Venezuela. 

Oliedollars

Maar een ding is wél zeker: deze hybride ideologie, bedacht door Hugo Chávez en genaamd de Bolivariaanse revolutie of het socialisme van de 21e eeuw, is al begonnen uiteen te vallen en zal vroeg of laat verdwijnen. Het wordt verslagen door de concrete realiteit van Venezuela, het potentieel rijkste land ter wereld, dat door het beleid van de bevelhebber arm, gebroken en bitter achterblijft met de hoogste inflatie, criminaliteit en corruptie van het continent, een begrotingstekort dat 18 procent van het BBP bij elkaar schraapt en waar overheidsinstellingen, bedrijven, justitie, media, electorale machthebbers en het leger half zijn verwoest door autoritarisme, intimidatie en onderdanigheid. Dit socialisme van de 21e eeuw is begonnen uiteen te vallen en zal uiteindelijk verdwijnen. 

Bovendien zet de dood van Chávez een vraagteken bij dit beleid van interventionisme in de rest van het Latijns-Amerikaanse continent, waar in de typisch megalomane droom van de bevelhebbers, de wijlen commandant zich voorstelde als socialist en Bolivariaan en klappen uitdeelde met zijn chequeboek. Zal deze fantastische verspilling van Venezolaanse oliedollars helpen om Cuba te overleven met de honderdduizend vaten per dag die Chávez cadeau gaf aan zijn mentor en idool Fidel Castro? En de subsidies en/of het aankopen van de schuld van negentien landen, inclusief zijn ideologische vazallen zoals de Boliviaanse Evo Morales, de Nicaraguaanse Daniel Ortega, de Colombiaanse FARC en ontelbare partijen en groeperingen die in heel Latijns Amerika worstelen om de marxistische revolutie op te leggen? Besmet door het optimisme van hun bevelhebber leek het Venezolaanse volk deze fantastische verspilling te accepteren; maar ik betwijfel of zelfs de meest fanatieke chavistas geloven dat Nicolás Maduro nu de volgende Simón Bolívar zal zijn. Die droom en die bijproducten, zoals de Bolivariaanse Alliantie voor de Volkeren van Ons Amerika (ALBA), die Bolivia, Cuba, Ecuador, Dominica, Nicaragua, Saint Vincent & the Grenadines en Antigua & Barbuda onder leiding van Venezuela plaatsen, zijn inmiddels al onbegraven kadavers. 

Transparantie

In de veertien jaar dat Chávez in Venezuela aan de macht was, is een olievat zeven keer zoveel waard geworden, wat het land potentieel tot een van de meest welvarende landen ter wereld maakt. Maar toch is de armoede minder afgenomen dan in bijvoorbeeld Chili en Peru in diezelfde periode. Terwijl de onteigening en nationalisatie van meer dan duizenden particuliere bedrijven, waaronder drieënhalf miljoen hectare boerderijen en veehouderijen, niet verdween in de zakken van de gehate rijken. Maar hij creëerde door privileges en handel een waarachtig legioen van nieuwe onproductieve rijken, die in plaats van bij te dragen aan de vooruitgang van het land, eraan hebben bijgedragen dat het land wegzinkt in het mercantilisme, rentenieren en alle andere gedegradeerde vormen van staatskapitalisme. 

Chávez nationaliseerde niet de gehele economie, zoals in Cuba, en heeft nooit helemaal alle ruimtes voor afwijkende meningen en kritiek gesloten, hoewel door zijn repressieve beleid de onafhankelijke pers en tegenstanders tot een minimum werden beperkt. Zijn staat van dienst  met betrekking tot de schending van mensenrechten is enorm, zoals naar aanleiding van zijn dood werd benadrukt door de objectieve en respectabele organisatie Human Rights Watch. Het is waar dat hij verschillende verkiezingen heeft gewonnen en in ieder geval een aantal daarvan op een nette manier, zoals de laatste. Maar als de transparantie van een verkiezing alleen wordt gemeten aan de hand van uitgebrachte stemmen, en er geen rekening wordt gehouden met de politieke en sociale context en de onevenredigheid van de middelen van de regering en de oppositie, dan is dat een enorm nadeel. Uiteindelijk heeft de oppositie in Venezuela bij de verkiezingen van vorig jaar bijna zesenhalf miljoen stemmen gekregen en dat is veel minder aan de tolerantie van Chávez dan aan de moed en overtuiging van vele Venezolanen te danken, die zich nooit lieten intimideren door de druk van de regering, en die in die veertien jaar de helderheid en de democratische roeping in leven hebben gehouden zonder te worden overweldigd door de passie van het kudde-instinct en de troonsafstand van de kritische geest die wordt bevorderd door het caudillismo. 

Democratie

De oppositie is niet zonder horten en stoten verenigd; alle ideologische varianten van rechts tot democratisch links in Venezuela zijn er in vertegenwoordigd. De oppositie heeft nu een unieke kans om het Venezolaanse volk ervan te overtuigen dat de ware oplossing voor de enorme problemen niet ligt in het volharden in de populistische en revolutionaire ideologie  die Chávez belichaamde, maar in democratie. Dat is het enige systeem dat in staat is geweest vrijheid, gelijkheid en vooruitgang met elkaar te combineren en daardoor kansen te scheppen voor iedereen onder een beleid van co-existentie en vrede. 

Noch Chávez noch welke bevelhebber dan ook is mogelijk zonder een klimaat van scepsis en afkeer van democratie, zoals Venezuela beleefde toen Chávez op 4 februari 1992 een staatsgreep probeerde te plegen tegen de regering van Carlos Andrés Pérez. Hij werd verslagen door het constitutionalistische leger en werd naar de gevangenis gestuurd, waar hij twee jaar later, met een onverantwoordelijk gebaar dat zijn volk duur zou komen te staan, door president Rafael Caldera, die hem amnestie verleende, werd vrijgelaten. Deze onvolmaakte democratie, vol verspilling en corruptie, had voor diepe frustratie bij de Venezolanen gezorgd, die dan ook hun hart openzetten voor de sirenenzang van de militaire coup, iets wat helaas vaak in Latijns Amerika gebeurd is. 

Hart en ziel

Wanneer de emotionele impact van Chávez’ dood is afgezwakt, wacht de oppositie onder leiding van Henrique Capriles de grote taak om het volk ervan te overtuigen dat de toekomstige democratie van Venezuela moet worden ontdaan van de gebreken die het hebben doen zinken. Dat er afstand gedaan zal worden van de mercantilistische handel, het rentenieren, de privileges en verspillingen die het land zo verzwakt hebben. En dat ze af zal rekenen met machtsmisbruik, door het herstellen van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht die door het chavismo is vernietigd. De oppositie zal een eind maken aan de enorme bureaucratie die heeft geleid tot de ondergang van overheidsinstellingen, door een stimulerend klimaat te creëren voor het scheppen van rijkdom waarin ondernemers en bedrijven kunnen werken en investeerders kunnen investeren, zodat het gevluchte kapitaal naar Venezuela terug kan keren en vrijheid weer het hart en de ziel vormt van het politieke, sociale en culturele leven van het land, waarin twee eeuwen geleden duizenden mensen hun bloed vergoten hebben voor de onafhankelijkheid van Latijns Amerika. 

Dit artikel, verschenen in El País, is vertaald en bewerkt door Manja Mathijssen

 
 
Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug