Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Dromen van werk en sociale zekerheid

Migranten uit Guatemala op zoek naar een beter bestaan

Datum : 02/10/2018
Auteur : Els Hortensius
Land : Guatemala

Dromen van werk en sociale zekerheid

Eind jaren zeventig studeerde ik in het zuiden van California, dichtbij Los Angeles en de grens met Mexico. Die was - hoewel nog lang niet zo hermetisch gesloten als nu - ook toen al een moeilijk te nemen obstakel. Veel illegalen probeerden het via het strand, wetbacks (natte ruggen) werden ze genoemd, ze kwamen door het water van de branding. Met een paar medestudenten kampeerde ik op het strand toen we ze, verlicht door de vlammen van ons kampvuurtje, langs zagen lopen. Waren het Mexicanen, Salvadoranen, Guatemalteken, misschien?

Migratie is in Guatemala iets van alle tijden. Op zoek naar werk trok de inheemse bevolking naar de landerijen van grootgrondbezitters en naar de steden. In de vorige eeuw kwam de migratie naar het buitenland, vooral naar het noorden, op gang. Die migratiegolven vielen samen met traumatische gebeurtenissen in de geschiedenis van Guatemala: het midden van de jaren vijftig, toen de militairen na de in geweld gesmoorde ‘Guatemalteekse revolutie’ een hard en repressief bewind voerden; de zware aardbeving in 1976, waarbij 23.000 mensen om het leven kwamen en enorme schade werd aangericht; de decennia durende burgeroorlog met ruim 200.000 doden en vermisten en een miljoen ontheemden. Nadat de oorlog in 1996 officieel werd beëindigd, is de stroom Guatemalteken die buiten de landsgrenzen een betere toekomst zoeken niet verminderd. Integendeel, inmiddels wonen naar schatting maar liefst drie miljoen Guatemalteken in het buitenland, vooral in de Verenigde Staten. Drie miljoen, dat betekent een op de zeven Guatemalteken. Welke economische gevolgen heeft dit voor Guatemala?

Bron van inkomsten

De migranten zijn namelijk een belangrijke bron van inkomsten voor het land, zelfs hoog uitstijgend boven exportproducten als koffie, suiker en bananen en bijna net zoveel als de totale export van Guatemala. In 2017 werd ruim acht miljard dollar vanuit het buitenland naar familie in Guatemala gestuurd. Dat is gelijk aan tien procent van het Bruto Nationaal Product. In het verleden werd wel verondersteld dat de zogenaamde remesas, de overmakingen, na verloop van tijd zouden afnemen. Wanneer migranten eenmaal in hun nieuwe vaderland geworteld zijn en daar hun leven hebben, zou de band met het thuisfront minder worden, en hiermee ook de bereidheid om (veel) geld aan de achterblijvers over te maken. Maar van een afname is nog geen sprake: in 2017 nam het totale bedrag aan overmakingen toe met 14 procent ten opzichte van het jaar daarvoor. En de verwachtingen zijn dat ook 2018 een stijging zal laten zien. Voor een deel heeft deze stijging te maken met de onzekere positie van veel illegale emigranten. Ze sturen zoveel mogelijk geld naar huis om het veilig te stellen, mochten ze worden opgepakt en gedeporteerd.

Met zoveel Guatemalteken in het buitenland heeft bijna iedereen wel familie of vrienden die gemigreerd zijn. Maandelijks ontvangen zo’n anderhalf miljoen huishoudens gemiddeld ongeveer 350 dollar. Zo hebben naar schatting zes miljoen Guatemalteken, een derde van de bevolking, baat bij deze remesas. Het geld wordt vooral besteed aan consumptiegoederen en aan huur, maar ook geïnvesteerd in kleine bedrijfjes. Het zijn vooral de banken en telecommunicatiebedrijven die aan de overmakingen verdienen. En in mindere mate de bouwsector, omdat emigranten in huizen investeren, voor het geval ze terugkeren naar hun vaderland.

Meestal wordt bij de remesas alleen aan financiële overmakingen gedacht. Maar er vindt ook sociale overdracht plaats: het geheel van ideeën, cultuur, opvoeding en dergelijke, die van het land van bestemming naar het land van herkomst terugvloeien. Het brengt veranderingen teweeg binnen de Guatemalteekse families die langzaam gaan en waarvan men zich vaak niet bewust is. Maar die bijvoorbeeld kunnen leiden tot andere man-vrouw verhoudingen, ook al door de langdurige afwezigheid van een of meerdere mannen in het gezin. Guatemalteekse vrouwen krijgen nieuwe verantwoordelijkheden binnen het gezin en de gemeenschap.

Overgeleverd aan coyotes

Wie zijn die mensen die ervoor kiezen hun kansen in een ander land te beproeven? Een onderzoek van FLACSO (Latijns-Amerikaanse Faculteit van Sociale Wetenschappen) laat zien dat het vooral jonge mannen uit de armere lagen van de bevolking zijn. Het scheppen van nieuwe banen en werkgelegenheid blijft al jaren achter bij de bevolkingsgroei in Guatemala. En veel lonen zijn te laag om zelfs maar voldoende voedsel te kunnen kopen. “Met andere woorden, de droom van Guatemalteken van een leven met werk en een minimum aan sociale zekerheid is steeds moeilijker te verwezenlijken, vandaar de keuze voor migratie”, zo stelt het onderzoek.

Maar een keuze met garantie op succes is dit niet. Om te beginnen zijn daar de kosten van een (illegale) reis naar de Verenigde Staten: een bedrag van 5.000 dollar, dat kan oplopen tot 9.000 dollar per persoon. Reizigers steken zich dus al voor hun vertrek in de schulden. En dan de reis zelf, vol gevaren en overgeleverd aan de zogenaamde coyotes, de mensensmokkelaars. Veel migranten worden onderweg mishandeld of vallen in handen van criminelen. Het FLACSO-onderzoek schat dat in de afgelopen jaren minstens 70.000 mensen, het merendeel afkomstig uit Midden-Amerika, tijdens de tocht zijn ‘verdwenen’. Eenmaal aangekomen in de VS blijft de angst bestaan om opgepakt en gedeporteerd te worden. Dat gevaar was er altijd al, maar het heeft sinds Donald Trump aan de macht is gekomen een nieuwe dimensie gekregen in de vorm van “de muur” tussen Mexico en de Verenigde Staten.

Gedeporteerd

Ook onder president Obama zijn veel illegalen opgepakt en gedeporteerd. Zo werden tussen 2012 en 2014 meer dan honderdduizend mensen teruggestuurd naar Guatemala. In 2018 gaat het om ongeveer vierduizend mensen per maand, een stijging ten opzichte van 2017. Het merendeel van de gedeporteerden heeft schulden en is getraumatiseerd door de ervaringen. Ze zijn gefrustreerd en zien geen perspectief. Ze beschouwen zichzelf als mislukkeling en worden vaak ook door hun omgeving als zodanig gezien.

Al in de jaren tachtig waren er mensen die zich het lot van de gedeporteerden aantrokken, zoals de Missionarissen van San Carlos Scalabrinianos. Deze van oorsprong Italiaanse religieuze orde werd in 1887 opgericht om Italiaanse migranten in Brazilië en de VS te ondersteunen. Hulp aan migranten is nog altijd hun centrale missie. In 1985 openden zij in Tijuana, op de grens tussen Mexico en California, hun eerste Casa del Migrante (Huis van de Migrant) om de armste gedeporteerden te helpen bij hun eerste levensbehoeften. Dertig jaar later hebben de missionarissen in Tijuana bijna een kwart miljoen gedeporteerde migranten opgevangen, in meerderheid afkomstig uit Mexico, maar ook uit Midden-Amerikaanse landen. Ze richten zich vooral op volwassen mannen, die maximaal twee weken in het huis kunnen verblijven. Behalve een bed en eten ontvangen migranten ook psychologische en medische hulp en juridisch advies.

In de loop der jaren hebben de missionarissen hun werk flink uitgebreid en op dit moment zijn er ook twee opvanghuizen in Guatemala. Dit jaar vierde het opvanghuis in Guatemala Stad zijn vijfentwintigjarig jubileum. Priester Mauro Verzeletti, de directeur, memoreert de verschillende natuurrampen die nieuwe stromen migranten op gang brachten. Hij noemt groeiend racisme en xenofobie als medeoorzaak van de toenemende deportaties onder de presidenten George W. Bush, Barack Obama en Donald Trump.

Kansen voor teruggestuurden

Opvang blijft nodig. Maar wat daarna? Op het 13de Regionale Congres van Overmakingen, Microfinanciering en Financiële Toegang dat onlangs in Guatemala-stad gehouden werd, zag Julio Suárez, hoofd Midden- en Kleinbedrijf van de bank Banrural, juist kansen voor de gedeporteerden: “Het zijn mensen met kennis van de Engelse taal, ze brengen een andere cultuur met zich mee en zijn vernieuwend op ondernemersterrein, maar het ontbreekt hen aan toegang tot adequate financiële diensten door gebrek aan garantstellingen.” Hij benadrukte dat de gedeporteerden over ervaring op commercieel en productief gebied beschikken waarmee ze in hun vaderland aan de slag zouden kunnen als ze leningen zouden kunnen krijgen. Zijn bank is geïnteresseerd in het financieren van projecten van gedeporteerden die van hun ervaring een succes kunnen maken.

Hiermee is al ervaring opgedaan door de Guatemalteekse afdeling van Fundación Avina, een internationale organisatie gericht op duurzaam ondernemen. Drie jaar geleden lanceerde de stichting in samenwerking met veel anderen, waaronder diverse ministeries, het programma “Guate te incluye” (Jij hoort bij Guatemala), speciaal voor gedeporteerden. Ze worden geholpen bij het vinden van een baan, en wanneer ze over ondernemerseigenschappen beschikken ontvangen ze assistentie bij het opzetten van een bedrijfje. In augustus, tijdens de Eerste Bijeenkomst van Gedeporteerden, presenteerden negen van hen hun bedrijf, variërend van een bakkerij tot een schoenmakerij. Zoals Rolando Menchu, die ruim tien jaar in de Verenigde Staten woonde totdat hij in 2016 het land werd uitgezet. Hij verdient nu zijn brood met het maken van schoenen die hij verkoopt in zijn geboortestreek Quiché. Bijna tweehonderd andere teruggekeerden vonden via Fundación Avina een vaste baan, de meesten bij een callcenter of in de hotelbranche.

Het gaat hier nog om kleine aantallen. Veruit de meeste teruggekeerden zullen het op eigen kracht moeten zien te redden. En kiezen er misschien voor om opnieuw naar het noorden te reizen. Met alle risico’s die de lange tocht met zich meebrengt. Met de hoop te eindigen zoals de migranten die op de website van La Hora Voz del Migrante (Het Uur: Stem van de Migrant) hun succesvolle verhalen doen. En niet te behoren tot de duizenden die ergens onderweg voorgoed verdwijnen…

Deze bijdrage is onderdeel van de special Guatemala, najaar 2018

Bookmark and Share


Terug