Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Kunst & Cultuur

Een Hollands duo in Brazilië: Johan Maurits van Nassau en Frans Post

Het witte goud

Datum : 12/10/2011
Auteur : Gwyn Bouwman
Land : Brazilië

Een Hollands duo in Brazilië: Johan Maurits van Nassau en Frans Post

Niet veel mensen zullen weten dat Nederland een belangrijke plek inneemt in de geschiedenis van Brazilië. In de zeventiende eeuw hebben Johan Maurits van Nassau en de schilder Frans Post een grote bijdrage geleverd aan onze kennis over Brazilië. Johan Maurits wordt bovendien door veel Brazilianen tot op heden beschouwd als een van de beste koloniale bestuurders die het land gekend heeft. In het kader van het Brasil Festival wijdt het Rijksmuseum een tentoonstelling aan dit Hollandse duo. Een kleine geschiedenis over de Nederlandse overheersing in Recife, waarover in Brazilië nog steeds met liefde gesproken wordt.

Toen de Nederlanden eind zestiende eeuw onafhankelijk van Spanje waren geworden, werd ons land een sterke, koloniale handelsmacht. Naast de beroemde VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) werd in 1621 ook de WIC (West-Indische Compagnie) opgericht. Een van de belangrijkste producten voor de WIC was suiker. En dat was er in Brazilië in overvloed. Onder de Europese nieuwe burgerklasse was er veel vraag naar en suiker werd  gezien als het “het witte goud”.  In 1636 werd Graaf Johan Maurits van Nassau-Siegen benoemd tot gouverneur en voor vijf jaar uitgezonden naar Brazilië. Hij moest de Nederlandse suikerhandel veilig gaan stellen en op orde brengen. De Nederlanders, die de noordoostelijke provincie Pernambuco hadden bezet, werden namelijk tegengewerkt door de Portugese kolonisator, die al zeven jaar eerder Braziliaans land had buitgemaakt. De Portugezen voerden vanuit het binnenland een oorlog tegen de Hollanders, die zich vooral in de kustgebieden hadden gevestigd, zoals in Olinda, de hoofdstad van Pernambuco.

Olinda

De overwinning op de Portugezen in Pernambuco was niet moeilijk voor de Hollanders. Meerdere factoren speelden hierbij een rol. Ten eerste waren de Portugezen nog steeds afhankelijk van Spanje. Spanje had allerlei oorlogen te voeren in Europa en moest haar geld en veroveringsdrang dus verdelen over verschillende conflicten en landen. Ten tweede hielden de Portugezen zich vooral bezig met de stad Bahia, in het noorden, en was Olinda hierdoor minder goed verdedigd. In 1624 had de bekende Hollandse zeeheld Piet Hein Bahia al veroverd. De stad werd wel terugveroverd in 1625 door een Spaans-Portugese vloot, maar Piet Hein gaf niet op en maakte hierna voor de WIC nog achtendertig schepen buit. In 1630 konden de Hollanders uiteindelijk Olinda innemen. 

Brandstichting

Olinda was een van de allereerste steden van Brazilië en daarbij de allermooiste nederzetting. Het stadje kende een grote rijkdom en stond vol met mooie kerken en kloosters. Het was het centrum van de suikerproductie en daarom erg rijk. De mensen leefden onder betere omstandigheden dan bijvoorbeeld in Lissabon.  Helaas staken de Nederlanders het mooie Olinda in 1631 in brand en werd de stad grotendeels verwoest. De Hollanders hadden namelijk stenen nodig; ze gebruikten de overblijfselen van de monumenten in Olinda om daarmee huizen te bouwen in het aangrenzende Recife. De WIC wilde het hoofdkwartier van Olinda naar Recife verplaatsen. Dat lag dicht bij de haven en was veel gemakkelijker te verdedigen. Historici denken dat wellicht de calvinistische aard van de Nederlanders ten grondslag lag aan deze vernielzucht. De Nederlanders moesten misschien niets hebben van al die katholieke pracht en praal in Olinda.

Heilige Antonio

In 1636 kwam Graaf Johan Maurits van Nassau aan in de nieuwe kolonie. Johan Maurits was een zeer ambitieus man. Hij was de kleinzoon van een broer van Willem van Oranje en had al gevochten tegen de Spanjaarden.  Hij was een man van zijn tijd, liet zich inspireren door verlichte vorsten en zijn leermeester en beste vriend was Constantijn Huygens, de beroemde dichter, musicus en diplomaat. Tijdens het bestuur van Johan Maurits in Brazilië, nam de suikerproductie enorm toe. Hij zorgde hierdoor voor grote inkomsten voor de WIC en breidde daarbij ook nog eens de Nederlandse nederzettingen uit. Niet alleen in Brazilië, ook in Angola liet hij gebieden veroveren.  De Brazilianen roemen deze Hollandse gouverneur vooral vanwege de manier waarop hij de kolonie bestuurde. Van Nassau voerde de eerste Wetgevende Vergadering van Zuid-Amerika in. Dit betekende dat handelslieden en geestelijken zelf verzoeken konden indienen, wanneer ze bepaalde wensen hadden. De gouverneur vestigde de eerste bierbrouwerij in Amerika en verlaagde de belastingen. Hij voerde een soepel beleid met betrekking tot het gebruik van de Portugese taal in rechtszaken en stond het katholieke geloof toe. De Brazilianen hadden onder Johan Maurits’ bestuur dus een grote mate van zowel politieke als persoonlijke vrijheid. De plaatselijke bevolking sprak soms zelfs over de Hollandse gouverneur als de Heilige Antonio, een zeer geliefde heilige onder de Portugezen. De inwoners van Recife vonden de titel ´Graaf´ beneden zijn stand en gaven hem de titel van Prins.

Frans Post

Het is dankzij zowel Johan Maurits als de schilder Frans Post dat de Nederlanden in de zeventiende eeuw voor het eerst kennis kregen van dit grote, onbekende land.  De relatie tussen de beide mannen heeft er in ieder geval voor gezorgd dat we ten tijde van de koloniale overheersing bekend raakten met Brazilië en dat we vandaag de dag schilderijen kunnen bekijken die weergeven hoe de Hollanders Brazilië zagen in de zeventiende eeuw. Johan Maurits van Nassau dacht aan meer dan alleen maar besturen en regeren, toen hij naar Pernambuco vertrok. Hij nam zesenveertig geleerden met zich mee, allemaal kunstenaars en academici. Dat was een slimme zet. Op deze manier kon Van Nassau namelijk kennis verwerven en weer meenemen naar zijn thuisland. Hij nam onder andere de pas twintigjarige schilder Frans Post mee, maar ook de bekende schilder Albert Eckhout.  Deze twee schilders legden de flora en fauna van het land vast, schilderden de monumenten en de landschappen, die allemaal onbekend waren voor de Hollanders. Het werk van deze twee kunstenaars is de belangrijkste erfenis van kunst over de beginperiode van Brazilië. Frans Post had bij zijn terugkomst in Nederland in 1644 groot succes met zijn schilderijen en verkocht zijn werken voor hoge bedragen.

Veilingen

In de achttiende eeuw raakte Post een beetje in de vergetelheid, terwijl er tot op heden nog schilderijen van hem geveild worden op internationale kunstveilingen. Nederlandse musea hebben altijd opvallend weinig aandacht aan Post besteed. Het Louvre te Parijs organiseerde in 2005  nog wel een tentoonstelling van zijn werk. Het is een feit dat Frans Post moeilijk kan concurreren met veel van zijn tijdgenoten: Hollandse meesters met kwalitatief hoogstaande schilderijen uit de Gouden Eeuw. Toch was hij in zijn tijd een zeer succesvol kunstenaar en leerde zijn landgenoten een land kennen door zijn weergave van de mooie, onbekende Braziliaanse landschappen. Het is een geluk geweest dat Johan Maurits zich niet slechts bekommerde om macht en rijkdom, maar ook oog had voor de waarde van nieuwe kennis en kunst.

Met dank aan de Braziliaanse ambassadeur Carlos Alberto Asfora en de lezing die hij gaf aan de Universiteit Utrecht, 2011.

Kijk hier voor praktische informatie over het Rijksmuseum en de tentoonstelling.

Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug