Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Kunst & Cultuur

Een plaquette met een bijzonder verhaal

Wat verbindt Leiden met Guatemala?

Datum : 21/09/2018
Auteur : Anthonie Peeters
Land : Guatemala

Een plaquette met een bijzonder verhaal

Wie een Guatemalteeks bankbiljet van een Quetzal in de hand neemt en de achterzijde aandachtig bekijkt, ziet aan de linkerzijde de afbeelding van een rijk geklede figuur en rechts daarvan een kolom met vijftien Maya-hiëroglyfen. Samen vormen zij een tekst met een belangwekkende betekenis. Onderaan het biljet staat vermeld 'Placa de Leyden'.

Het is in 1864 dat de Nederlandse ingenieur J.A. van Braam in opdracht van een Guatemalteekse mahoniehoutonderneming leiding geeft aan het graven van een kanaal tussen de Bahia Graciosa en de Bahia Amatique. Dat zijn twee baaien aan de Caribische Zee, nabij de havenplaats Puerto Barrios in Guatemala. Bij toeval stuit hij tijdens de werkzaamheden op aardewerken, bronzen en jade voorwerpen en neemt de vondsten mee naar Nederland.

Na terugkomst draagt Van Braam een zestal jade objecten over aan het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden. Daaronder is een jade plaquette, van 21,5 bij 7,6 cm, in de vorm van een hanger met een figuur en Maya-hiëroglyfen. In opvolgende jaren wordt uitvoerig studie verricht naar de herkomst van de plaquette, en het ontsleutelen van de betekenis van de Maya-hiëroglyfen.

Maya-kalender

De Maya-hiëroglyfen tonen veel overeenkomsten met die aangetroffen op bouwwerken in Tikal, een van de grootste steden van de Maya's ten tijde van de klassieke periode, van 250 tot 900 na Christus. Restanten van deze stad bevinden zich in het departement El Péten, in het noorden van Guatemala. De overeenkomsten bieden een sleutel. Wat staat er geschreven?

"Na de periode bestaande uit 8 baktuns, 14 katuns, 3 tuns, 1 iinal en 12 kins, op de dag 1 Eb, toen de vijfde Heer van de Nacht heerste en de maand Yaxkin begon, werd Balam-Ahau-Chan als heerser geïnstalleerd."

De tekst duidt de datum uit de Maya-kalender aan van de troonsbestijging van Balam-Ahau-Chan en komt in onze tijdsrekening overeen met vrijdag 17 september 320 na Christus. Aan de andere zijde van de plaquette staat de heerser van Tikan (vermoedelijk Tikal) Balam-Ahau-Chan afgebeeld met regalia, zoals de tweekoppige slangenstaf en een hoofdtooi met het gelaat van de zonnegod, die koninklijke macht symboliseert. Het bezitten van regalia als een dergelijke hanger geeft extra waarde aan het koningschap en status aan de koning zelf, zoals Balam-Ahau-Chan toont met het links en rechts aan zijn riem dragen van elk drie plaquettes.

Deze plaquette, meer dan bekend onder de naam 'Placa de Leyden', dankt zijn belang aan het feit dat er de oudst bekende datering uit de Maya-tijdrekening op staat gegraveerd. Het is dan ook niet voor niets dat deze plaquette sinds 1903 in het Leidse Museum voor Volkenkunde permanent wordt tentoongesteld. En Guatemala heeft de 'Placa de Leyden' sinds 2006 als een van de nationale symbolen op het bankbiljet van een Quetzal vereeuwigd.

Op reis

De Maya-kalender stopt op 21 december 2012, de 13e Baktun, en die datum werd door verschillende groepen dan ook vaak genoemd als de dag van het 'einde der tijden'. Voor de Guatemalteekse overheid was het vooral een datum om tal van festiviteiten rondom de 13e Baktun te organiseren en met alle aandacht hiervoor het toerisme naar Guatemala te bevorderen.

Gemakshalve werd voorbij gegaan aan publicaties in het voorjaar van 2012 door Science en National Geopgraphic. In 2010 ontdekten Amerikaanse archeologen een Maya-kalender op een muur in een ruïne in Xaltún, een ruïnestad van de Maya’s op 40 km gelegen van Tikal. Deze Maya-kalender stopt echter niet op 21 december 2012, maar loopt nog zeker zevenduizend jaar door en ontkracht daarmee de voorspelling van het ‘einde der tijden’ met de 13e Baktun.

Ter opluistering van de 13e Baktun festiviteiten heeft de Nederlandse regering een drietal jade kopieën van de 'Placa de Leyden' laten vervaardigen en aan de Guatemalteekse regering geschonken. De replica's reizen sindsdien langs de musea, universiteiten, scholen en culturele instellingen in Guatemala.

Rechtmatig eigenaar

Het origineel uit Leiden zou bij de festiviteiten in 2012, vanwege ontbrekende middelen, niet in Guatemala tentoongesteld kunnen worden. Althans zo gaat het verhaal rond. Of dat dit de werkelijke reden is, dat valt te betwijfelen. Al decennialang probeert Guatemala de 'Placa de Leyden' te 'repatriëren', als rechtmatig eigenaar van het ontvreemde erfgoed.

Een heikele kwestie waarvoor menig museum en regering zich gesteld ziet. Ondanks het Unidroit-Verdrag uit 1996, nog niet door Nederland geratificeerd, en een verdrag voor teruggave gestolen erfgoed als geformuleerd bij de Unesco Conventie uit 1970, is er geen oplossing voor de Placa de Leyden en gelijksoortige kwesties. Zo nu en dan komen de zaken in het nieuws, zoals onlangs bij gestolen kunstschatten uit Irak, Afghanistan of Syrië, die onder andere in het westen op veilingen en via antiquairs worden verhandeld. Het teruggeven van gestolen erfgoed gaat niet alleen over aan wie het moet worden teruggeven, maar ook onder welke condities. Met een financiële genoegdoening, met expertise en ondersteuning? Geen van de betrokken regeringen, musea en wetenschappers zit wat dit alles aangaat op een lijn. Vermoedelijk kunnen wij dankzij Van Braam en het ontbreken van een goede terugkeerregeling de 'Placa de Leyden' nog menige jaren bezichtigen in het Leidse museum.

Zie ook:

Frances R. & Sylvanus G. Morley, ‘The Age And Provenance Of The Leyden Plate,' Contributions To American Anthropology And History, No 24 (December 30, 1938).

Museum voor Volkenkunde Leiden

http://mcd.gob.gt/exposicion-de-la-replica-de-la-placa-de-leyden/

Deze bijdrage is onderdeel van de special ´Guatemala´, najaar 2018.

Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug