Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Geweld, slachtofferschap en vrede

Datum : 23/10/2014
Auteur : Fabio Diaz Pabon
Land : Colombia

Geweld, slachtofferschap en vrede

Sinds eind 2012 tijd onderhandelen de Colombiaanse regering en guerrillabeweging FARC in Havana over het beëindiging van het tientallen jaren durende gewelddadige conflict. Door het erkennen dat er aan beide kanten slachtoffers zijn gevallen kunnen de historische geweldscycli worden doorbroken, betoogt onderzoeker Fabio Diaz Pabon.

De geschiedenis heeft ons ontelbare voorbeelden laten zien waarin zij zichzelf herhaalde door de verschrikkelijke daden van slachtoffers die de nieuwe daders werden. Aan burgeroorlogen gaan vaak geweld, marginalisering en onderdrukking vooraf. Colombia, dat decennia lang leed onder geweld, is geen uitzondering. Geweld is in Colombia het meest zichtbaar in de strijd tussen linkse guerrilla, rechtse paramilitairen en privélegers van drugshandelaren. Toch is dit conflict een product van meer dan honderd jaar geschiedenis, waarin geweld werd uitgeoefend in het streven naar politieke macht.

De periode die bekend staat als La violencia (1948-1958) verdeelde het land langs bloeddoorlopen politieke scheidslijnen. Er vielen in die tien jaar naar schatting 300.000 doden. De geboorte begin jaren zestig van guerrillabewegingen als de FARC (Revolutionaire Strijdkrachten van Colombia) en het ELN (Nationaal Bevrijdingsleger) volgde. Hun opkomst kan niet los gezien worden van het voorafgaande tijdperk. Enkele oprichters van de FARC waren slachtoffers van het "politieke" geweld dat heerste tussen 1920 en 1950. Sommige rekruten, maar niet alle, wilden graag wraak nemen voor het geweld van de veiligheidsdiensten en rechtse paramilitaire groepen. Natuurlijk is dit geen rechtvaardiging voor het geweld dat ze hebben veroorzaakt. Ze zijn medeverantwoordelijk voor de gedwongen verplaatsing van meer dan vijf miljoen slachtoffers, naast 220.000 doden en meer dan 1982 massamoorden.

In het huidige vredesproces tussen de regering en de FARC worden de rechten, schadevergoeding en erkenning van de slachtoffers besproken. Er wordt onderhandeld over de rechten van slachtoffers en de leidende principes van waarheid, gerechtigheid en non-repetition. En hier beginnen de dilemma’s, want de FARC heeft een dubbele positie. Het is een van de belangrijkste actoren én een van de grootste geweldplegers in het conflict, terwijl het zichzelf tegelijkertijd ziet als een van de slachtoffers daarvan - een observatie die deels correct is.

Mythologie

Het relaas van de FARC over haar slachtofferschap staat centraal in de mythologie die haar ontstaan en voortdurende bestaan omringt. De stelligheid van de claim van de FARC over haar slachtofferschap is niet alleen belangrijk voor de toekomst van de regering, maar juist ook voor de legitimiteit van het vredesproces en van de staat. Voor de regering is het noodzakelijk tot een compromis te komen dat verder reikt dan de FARC - dat, ondanks haar eigen overtuiging, geen monopolie heeft op Colombiaans slachtofferschap - om alle slachtoffers van het conflict te erkennen.

Er moet een evenwicht gevonden worden tussen het erkennen van de opkomst van de FARC als bijproduct van de afwezigheid van een sterke staat - de bestaande Colombiaanse staat faciliteerde door zowel nalatigheid als actieve medewerking geweld tegen haar eigen burgers - en het verwerpen van enig pardon van de verantwoordelijkheid van de FARC voor mensenrechtenschendingen, moord en ontheemding van Colombianen. Zo’n soort overeenkomst zal altijd te maken krijgen met de reactie van de bredere gemeenschap van slachtoffers van het conflict.

Dilemma’s

Terwijl de regering en de FARC maandenlang samen hebben onderhandeld, hebben ze daarbij geen directe vertegenwoordigers van de slachtoffers betrokken. Hoewel er mechanismes bestaan voor de participatie van slachtoffers, bespraken de FARC en de regering het onderwerp slachtofferschap niet met slachtoffers. Pas recentelijk werd de onderhandelingstafel in Havana uitgebreid met directe participatie van de slachtoffers, hoewel het onduidelijk is of ze enige onderhandelingspositie zullen hebben.

De complexiteit van dit thema gaat verder dan de landsgrenzen, want Colombia bekrachtigde in 2002 de jurisdictie van het Internationaal Strafhof in Den Haag over het land. Dit betekent dat, als overeenkomsten worden bereikt die 'mild' zijn voor leden van de FARC of de veiligheidsdiensten, er internationale juridische actie kan komen om daders door dat Strafhof te laten berechten. Dit zorgt voor nieuwe dilemma’s, zoals de verhouding tussen rekening houden met internationale normen en overeenkomsten en de mogelijkheden tot vrede binnen het land.

Het volgen van de voorbeelden van Mozambique of de Waarheidscommissie in Zuid-Afrika, waar geen daders werden vervolgd en berecht, is duidelijk niet langer haalbaar volgens de huidige "normen" van de internationale gemeenschap. Omdat die internationale normen voorrang geven aan gerechtigheid, herstel en non-repetition, roept dit interessante vragen op over de verhouding tussen nationale soevereiniteit en het belang van de internationale jurisdictie van het Internationaal Strafhof.

Kans grijpen

Interessant genoeg heeft de Colombiaanse regering een aantal wetgevingsmechanismen ingevoerd om met dit probleem om te gaan. De "slachtofferwet" van 2011 zou de eerste in de wereld kunnen zijn die schadevergoeding en gerechtigheid voor slachtoffers van een conflict bepaalt terwijl het conflict nog aan de gang is. De regering van president Juan Manuel Santos heeft ook een aantal instituties opgericht voor uitkering van schadevergoeding aan de slachtoffers.

De logica is preventief - de overheid zet instituties en bestuurlijke capaciteit op voor een postconflict scenario, nog voor er daadwerkelijk een vredesovereenkomst is bereikt. Binnen dit scenario vindt het huidige debat plaats. Als vrede wordt bereikt, zouden deze overeenkomsten - en in het bijzonder die over de slachtoffers van dit conflict - een nieuw sociaal verbond tussen de Colombiaanse staat en haar burgers kunnen betekenen. Maar nalaten deze kans aan te grijpen om de rechten van slachtoffers op gerechtigheid, schadevergoeding en non-repetition te erkennen, zal zeker de wrok creëren die toekomstige conflicten in het land zal doen ontvlammen.

Fabio Diaz Pabon is als onderzoeker op het gebied van vrede, conflict en ontwikkeling verbonden aan de Public Service Accountability Monitor (PSAM) van de School of Journalism en Media Studies van Rhodes University in Zuid-Afrika. 

Vertaald uit het Engels en licht bewerkt door Moniek Werkhoven.

Bron : Al Jazeera
Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug