Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Herstel oude eetgewoontes in Guatemala

Ontwikkelingsprogramma ter bevordering voorouderlijke kennis

Datum : 27/09/2018
Auteur : Jorge Rodríguez
Land : Guatemala

Herstel oude eetgewoontes in Guatemala

Veel is verloren gegaan in het decennia durende gewapende conflict in Guatemala, met name onder de zwaar onderdrukte inheemse (Maya) bevolkingsgroepen, zoals de Ixil. Tweeëntwintig jaar na het vredesakkoord hervinden inheemse vrouwen de verloren gegane kennis op het gebied van voeding. Een integraal ontwikkelingsprogramma moet hen daarbij helpen.

Op de tafel van Catarina Torres (37) staat een bord met rijst vergezeld van empanadas, beide bereid met tomaat, ui, snijbiet en wortel, en daarbij een havermout drank. Afgezien van de rijst en de haver komen alle ingrediënten uit de moestuin van de vrouw van Ixil afkomst.

Catarina, moeder van drie dochters tussen 9 maanden en 7 jaar, heeft een glinstering in haar ogen. Niet zozeer omdat zij haar gezin beter te eten kan geven, maar vooral voor de kans om toegang te krijgen tot kennis die haar ontzegd was – cultureel en historisch – omdat zij een inheemse vrouw is: “Toen ik een kind was, had ik geen idee van het bestaan van al die kruiden en groenten die ik nu gebruik.”

Catarina woont in het dorpje Vichibalá in het departement Quiché in het westen van Guatemala. Zij sloot zich aan bij een groep van 17 vrouwen in hun gemeenschap met als doel te leren over de teelt van inheemse gewassen in het gebied, die onderdeel uitmaakten van de Ixil (Maya-)cultuur waartoe zij behoren. Daarmee brengt zij meer diversiteit aan in het voedingspatroon van de familie. “Wij waren gewend om alleen bonen, tortilla’s en soms wat kruiden te eten”, aldus Catarina.

Hoewel het in de lokale gemeenschappen al gewoonte was om verschillende ingrediënten te gebruiken, zoals de inheemse planten chipilín en nachtschade en pompoenbladeren, “wist niemand hoe deze precies te bereiden en al hun voedingsstoffen te benutten”, zegt Domingo Díaz van het Secretariaat voor Voeding en Voedselzekerheid (SESAN).

Armoede

Maar het is niet makkelijk geweest Catarina en de rest van de groep op te leiden en hun kennis te vergroten. Dit proces van scholing en verandering van gewoontes is ondersteund door de FAO (Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties), SESAN en het Ministerie van Landbouw, Veehouderij en Voeding (MAGA).

Het Quiché-gebied is een van de meest achtergebleven regio’s van Guatemala, volgens alle ontwikkelingsindicatoren. Het departement scoort slechts 0,424 op de Human Development Index (HDI). Van de bevolking leeft 82,8 procent in armoede en 55 procent van de kinderen lijdt onder chronische ondervoeding. Na het doormaken van een pijnlijke periode tijdens de burgeroorlog (1960-1996), leeft nog altijd 87 procent van de bevolking van de Ixil-regio in armoede.    

Deze situatie is nog erger wanneer men – volgens gegevens van de FAO in Guatemala – dieper ingaat op de chronische ondervoeding en ondergewicht onder basisschoolkinderen in de regio, een van de hoogste percentages van heel Guatemala. Ondanks hun rol als steunpilaar in de ontwikkeling van hun gezin, hebben vrouwen nauwelijks toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en land, noch tot publieke en politieke functies.

Aanpak ondervoeding

Het gezamenlijke programma ‘Integrale Rurale Ontwikkeling Ixil’ wordt gefinancierd door de Zweedse overheid en uitgevoerd door verschillende bureaus van de VN in Guatemala, waaronder de FAO, met het Ministerie van Gezondheidszorg en Sociale Zaken (MSPAS), MAGA, SESAN en lokale gemeentes. 

Dit programma past een integrale benadering van ontwikkeling toe. Het doel is een overgang te faciliteren voor families die slachtoffers zijn geweest van de burgeroorlog in de Ixil-regio naar volwaardige burgers die hun rechten doen gelden. Dit gebeurt in samenwerking met de overheid, sociale organisaties en lokale gemeenschappen.

De FAO werkt met 2.232 families in de gemeentes in het Ixil-gebied in het kader van het gezamenlijke programma om voedselzekerheid te garanderen en de kwaliteit van de voeding te verbeteren, alsook bij te dragen aan een adequaat gebruik van grondstoffen en afname van de kwetsbaarheid van het milieu, en het diversifiëren van inkomsten.

“Het idee is dat families de voorouderlijke culturele gewoontes weer opnemen, wat het gebruik van inheemse producten met zich meebrengt, ten koste van bewerkte producten met toevoegingen en houdbaarheidsmiddelen”, zegt Jonás Colón, voedingsdeskundige van de FAO die het gezamenlijke programma ondersteunt.       

Elke gemeenschap heeft een promotor die de mensen bijeenroept om nuttige kennis over te dragen voor hun ontwikkeling (moestuinen, goede gewoontes in het huis). Zo mogelijk komt de promotor uit de lokale gemeenschap zelf, of kent op zijn minst de regionale taal. “Dit zorgt voor een betere communicatie en maakt dat de families meer openstaan om mee te doen.”, aldus Rosa Chávez, medewerker van MAGA in de regio.

Uitdagingen

Van de meer dan tweeduizend families die door het programma van de FAO worden ondersteund, zijn op het moment meer dan 500 families opgeleid in diverse thema’s met betrekking tot de voedselproductie.

De nadruk ligt echter op de voedingskunde en verbetering van de voedingsgewoontes, zoals het gebruik van inheemse planten en productie van voedsel in moestuinen. “Hierdoor hebben we de kosten terug kunnen brengen, omdat we de voedingsmiddelen voor handen hebben en we het geld kunnen investeren in andere huishoudelijke behoeften”, vertelt Catarina.

Omdat het inheemse soorten zijn, heeft de teelt van de gewassen minder toevoegingen zoals kunstmest of insecticiden nodig. “Ook is het makkelijker voor de families om aan het voedsel te wennen, omdat het smaken zijn die zij al kennen”, voegt Colón toe.

Hoewel de deelname onder de vrouwen van Vichibalá hoog is en de resultaten al zichtbaar worden, betekent dit niet dat de uitbreiding van het programma naar meer Ixil-gemeenschappen zonder problemen zal verlopen. De slechte bereikbaarheid van de gehuchten, het lage scholingsniveau van de gezinshoofden, alsook de cultuur van consumptie van bewerkt voedsel met toevoegingen, zijn slechts enkele van de uitdagingen die zich continue voordoen.

Scholing

“Op basis van de gesprekken en de scholing proberen we enkele eetgewoontes te veranderen, maar dat is niet makkelijk”, zegt Candelaria Zapil van het Centrum voor Herstel van Voedingsgewoonten (CRN) van het Ministerie (MSPAS). Een van de belangrijkste factoren is de armoede en het gebrek aan toegang tot voedzaam eten.

In 2015 ontving het CRN vijftig kinderen uit de Ixil-regio. Het personeel van het centrum doet mee met het gezamenlijke programma en heeft de methodologie overgenomen van scholing voor vrouwelijke gezinshoofden, zoals die door het programma in gang is gezet, alsook het bevorderen van een voedzaam menu met inheemse voeding en planten.

Candelaria Zapil geeft aan dat dankzij de scholing voor het bereiden van voedzame menu’s door de trainers van het Technisch Opleidingsinstituut (INTECAP) met de hulp van de FAO, zij nu hun kennis en praktische vaardigheden voor voedselbereiding kunnen overdragen tijdens huisbezoeken aan de vrouwelijke gezinshoofden.

Dit is een effectieve strategie gebleken om de terugval van kinderen die zich hadden hersteld van ernstige ondervoeding te verminderen, naar ongeveer 24 procent in de afgelopen maanden.

Van moestuin naar tafel

Het levem van Catarina en haar drie dochters is sterk veranderd. Dankzij het plezier waarmee zij kookt en de nieuw aangeleerde recepten, eet het hele gezin nu vaker taco’s gevuld met aardappel en groente, chuchitos van banaan gevuld met bonen, en de onmisbare boxbol op basis van pompoenbladeren, maïsmeel en tomatensaus of pompoenzaden.

“Het feit dat het over inheemse producten gaat, die vlakbij huis verbouwd kunnen worden, maakt het voor gezinnen makkelijker zich aan te passen. Daarnaast levert het economisch voordeel op, omdat er geen extra kosten aan verbonden zijn”, voegt de vertegenwoordiger van SESAN toe.

Voor de start van het programma at men traditioneel nachtschade- en amarantplanten en pompoen. Echter, na 24 maanden waren nieuwe voedingsmiddelen geïntroduceerd zoals ei, chipilín en snijbiet. Ook de wijze van voedselbereiding was meer divers geworden.

Minder welbespraakt, maar met hetzelfde enthousiasme, vertelt Catarina dat ze al verschil ziet bij haar kinderen. “Sinds de verandering in onze voeding zijn mijn dochters blij met het eten dat ik klaarmaak, ’s middags slapen ze niet meer en ze hebben meer energie om te spelen.”

Het is voor haar lang geleden dat het gezinsmenu enkel bestond uit bonen en tortilla’s. “Nu wil ik desserts leren maken en meer te weten te komen over het zaaien van en zorgen voor nieuwe gewassen”, besluit ze.  

Smaakvol en voedzaam

Een van de resultaten van het programma Integrale Rurale Ontwikkeling Ixil is een receptenboek met verschillende bereidingen van typische gerechten uit de regio, met enkel inheemse en lokale ingrediënten. Het receptenboek bevat de verschillende bereidingswijzen, voedingswaarde, porties en de kosten van elk recept.

“Dit receptenboek is gebaseerd op de gastronomie van de Ixil, het resultaat van wat mensen consumeren en in hun moestuin verbouwen, met een verbetering van de voedingswaarde waarin elk gerecht voorziet”, stelt Jonás Colón, nutritionist van het programma. Het boek bevat 16 hoofdgerechten en 16 drankjes, recepten die bereid worden met louter lokale ingrediënten en geschikt zijn om thuis klaar te maken.

“In samenwerking met de lokale gemeenschap zijn we deze voorouderlijke, eeuwenoude cultuur aan het herwinnen. Moeder aarde verschaft het voedsel dat moeders met liefde klaarmaken voor hun kinderen, en die daarmee de toekomstige generaties versterken”, besluit Colón.

Vertaald uit het Spaans door Wim Hardeman

Deze bijdrage is onderdeel van de special ´Guatemala´

Bron : IPS
Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug