Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Kunst & Cultuur

Inheemse identiteit en strijd in beeld gebracht

Interview met Braziliaanse documentairemaker Vincent Carelli, winnaar Prins Claus Fonds Cultuurprijs 2017

Datum : 16/01/2018
Auteur : Seger Kersbergen
Land : Brazilië

Inheemse identiteit en strijd in beeld gebracht

“Ze namen de controle over, ook over mijn camera. Dat was mijn bedoeling.” Dertig jaar geleden begon Vincent Carelli met het project Video nas Aldeias. Tot vandaag de dag leren inheemse Braziliaanse gemeenschappen zo filmen. Dit geeft hen de kans om hun cultureel erfgoed te behouden en hun positie in de maatschappij te versterken. Op 6 december 2017 ontving Carelli voor zijn werk de Grote Prins Claus prijs. La Chispa sprak hem in Amsterdam.

In 1986 startte Carelli (1953) het project Video nas Aldeias (Video in de dorpen). Hij dacht hiermee grote maatschappelijke problemen aan het licht te brengen, maar al snel werd duidelijk dat de inheemse bevolking andere ideeën had. Carelli, geboren in Parijs, verhuisde op vijfjarige leeftijd naar São Paulo. Hij is de zoon van een Braziliaanse kunstenaar en een Franse moeder. In Brazilië raakte hij betrokken bij het ondersteunen van inheemse groepen. Voor zijn werk ontving Carelli op 6 december 2017 de Grote Prins Claus Prijs. Onder het motto ‘cultuur is een basisbehoefte’ reikt het Prins Claus Fonds deze prijs jaarlijks uit aan mensen uit ontwikkelingslanden die cultuur gebruiken om een positieve impact te hebben op de ontwikkeling van hun land.

Toneelstukjes

Toen Carelli Video nas Aldeias startte, kwam Brazilië net uit een twintig jaar durende militaire dictatuur. Een periode van democratisering brak aan. Democratie kwam er echter niet voor de inheemse bevolking. Carelli: “In die tijd was het volgens de staat nodig om de indianen te ‘civiliseren’. Inheemse talen waren verboden en tradities werden als een soort toneelstukjes gezien. De regering verving traditionele leiders door inheemse leiders die hun politieke ideeën steunden. Inheemse volken die eerst zonder bemoeienis van de staat leefden, werden uitgebuit. Slavernij was niet ongewoon.”

“Aan het einde van de dictatuur in 1985 verklaarden de militairen dat tachtig procent van de inheemse bevolking ‘niet meer inheems was’, als een soort emancipatieproject. Een deel van de Braziliaanse maatschappij, vooral intellectuelen, reageerde hier fel op.” Er ontstond een alliantie tussen inheemse bewegingen en maatschappelijke organisaties. Hierbij waren onder andere antropologen, progressieve religieuze instellingen en non-gouvernementele organisaties betrokken. Ze richtten verschillende organisaties op ter bescherming van de inheemse bevolking, zoals de Unie van Inheemse Naties (UNI). Carelli, zelf betrokken bij deze alliantie, besloot om met de camera aan de slag te gaan met inheemse bevolkingen.

Identiteit

Video nas Aldeias begon als een soort experiment. Carelli bezocht en filmde inheemse volken met wie hij eerder als activist had geleefd en gewerkt. Hij begon bij de Nambiquara, een volk dat in de Braziliaanse amazone leeft. Hij kende de problemen van inheemse gemeenschappen, zoals intimidatie en geweld door landbouwers en hout- en mijnbouwbedrijven die hun leefgebieden wilden exploiteren. Al snel werd echter duidelijk dat deze zaken voor de inheemse gemeenschappen niet de hoogste prioriteit hadden.

“Als politiek activist dacht ik dat de inheemse bevolking discussies over hout- en mijnbouwbedrijven zouden aanzwengelen, maar de mensen die ik bezocht hadden daar geen interesse in. Hun grote passie was hun identiteit via het camerabeeld vast te leggen. Natuurlijk belichtten een aantal films maatschappelijke en politieke problemen, maar ze wilden het liefst hun identiteit zichtbaar maken, door hun manier van leven, mooie dingen als tradities en rituelen te filmen. Dit begreep ik meteen. Ze vertelden me wat ik wel en niet moest filmen en stuurden op deze manier het proces aan. Ze namen de controle over, ook over mijn camera. Dat was mijn bedoeling.”

Geen grap

In de loop van de tijd veranderde de rol van de camera. “De eerste tien jaar creëerden we een soort audiovisueel geheugen voor de gemeenschappen zelf, voor de jongeren. Het filmen zorgde voor een opleving van tradities die waren verlaten, vergeten. Mijn camera stond eerst in dienst van wat ze wilden vastleggen. Later gingen we hen opleiden. We leren tot vandaag de dag mensen om zelf verhalen te vertellen. Niet alleen voor gebruik binnen de gemeenschap, maar ook zodat deze films een soort identiteitskaarten worden, waarmee inheemse mensen door Brazilië kunnen reizen om te laten zien wie ze zijn.”

Oudere generaties kregen door de camera de kans om rituelen en gebruiken te filmen die ze wilden doorgeven aan jongere generaties. Onder de jongeren ontbrak een gevoel van trots, ze keken vaak naar de buitenwereld als voorbeeld. “De ouderen zeiden dingen als: ‘Als ik dit instrument eerder had gehad, zou ik nog beelden van mijn grootouders hebben. Ik zou de jongeren kunnen laten zien dat wat ik zeg geen grap is, maar iets serieus’. Door de opnames, die dagelijks uitgebreid bekeken werden door de gemeenschappen, konden jonge mensen traditionele zang en dans leren. Ze begonnen hun eigen cultuur opnieuw te waarderen. Het was een nieuwe manier om traditionele kennis over te brengen.”

Schotelantenne

De sporen van kolonialisme zijn nog lang niet verdwenen in de Braziliaanse maatschappij. “Door het kolonialisme is het idee ontstaan dat de indianen tot het verleden behoren, dat ze zullen verdwijnen.” In de westerse wereld worden inheemse volken vaak neergezet als primitief en onschuldig, ver verwijderd van de moderne kapitalistische maatschappij. Mainstream media verspreiden dit oppervlakkige beeld en voeden zo stereotypes en vooroordelen, zowel binnen als buiten Brazilië. Carelli probeert deze manier van kijken te doorbreken. De komst van de televisie bemoeilijkte dit in het begin echter.

“Toen ik begon was er nog geen schotelantenne. Camerabeeld was iets nieuws voor de indianen. Later begon de opmars van televisie. De eerste reactie was om de televisie te imiteren. De inheemse volken begonnen hun eigen verhaal soms te folkloriseren, als een soort verinnerlijking van de externe blik. Ze deden soms wat van hen verwacht werd: een dans laten zien, enzovoorts. We wilden dit beeld veranderen, laten zien dat cultuur niet is wat mensen verwachten, maar dat het alles omvat: de manier waarop de moeder met haar kinderen omgaat, de manier van lopen, het dagelijks leven. De films werden een nieuwe benadering van de inheemse realiteit.”

Verdreven en vermoord

De huidige politieke situatie baart Carelli grote zorgen. President Lula vaardigde in 2009 een decreet uit waarin onderwijs over inheemse thema’s verplicht werd gesteld op alle openbare Braziliaanse scholen van het lager en voortgezet onderwijs. 85 procent van de schoolgaande kinderen gaat naar openbare scholen. Halverwege 2016, nadat president Dilma Rousseff op dubieuze wijze werd afgezet door het parlement, kwam onder leiding van Michel Temer een ondernemersgezinde regering aan de macht. Die schrapte deze verplichting. Dit maakt het moeilijker vooroordelen over de inheemse bevolking te bestrijden. Een groot deel van de Braziliaanse bevolking heeft nog steeds gebrekkige kennis over dit onderwerp.

Volgens Carelli kent Brazilië zichzelf niet. “We kijken naar de Verenigde Staten als rolmodel en vergeten dat onze culturele diversiteit de grootste rijkdom van ons land is. Onder Lula kwamen er voor het eerst in de geschiedenis subsidies voor inheemse cultuurprojecten, voor zwarte gemeenschappen, voor de sloppenwijken. De buitengesloten bevolking werd de doelgroep van de culturele politiek. Na Lula raakt dit revolutionaire beleid in verval. Dilma Rousseff, weliswaar net als Lula van de Arbeiderspartij, trad in 2011 aan als president en weigerde de dialoog met de inheemse bevolking. Ze had weinig belangstelling voor het innovatieve beleid van het ministerie van Cultuur. Het eerste wat de regering onder Michel Temer deed, was het ministerie van Cultuur sluiten.” Na felle kritiek werd het ministerie heropend, maar met een sterk verlaagd budget.

In mei 2016 werd de Belo Montestuwdam in gebruik genomen, een waterkrachtcentrale midden in het Amazonegebied. Twintigduizend mensen, waaronder veel inheemse gemeenschappen, werden hierdoor uit hun leefgebied verdreven. Door de sterke landbouwlobby in de nationale politiek dreigt wetgeving over landrechten te verslechteren. Zo werd het ‘Parlementaire Front van de agrobusiness’ opgericht, bestaande uit 231 leden van het Huis van Afgevaardigden en 25 senatoren. Ze zien de wettelijke afbakening van inheemse leefgebieden als een obstakel voor de ontwikkeling van het land en willen deze openstellen voor landbouw, met weinig oog voor  milieu- en landwetgeving en de inheemse volken die hier leven.

De inheemse bevolking laat zich niet zomaar uit het veld slaan. “Ze richtten in 2002, nog voor Lula, een nationale unie op en consolideerden zo een nationale verzetsbeweging tegen alle projecten die de inheemse bevolking treffen. De indianen hebben een traditie van verzet. Zo waren ze in 2017 de eersten die het nationale parlement binnenvielen. Ze protesteerden tegen voor hen nadelige wetswijzigingen over het bepalen van de grenzen van hun leefgebieden.”

Miljonairs

Carelli is nog lang niet klaar met filmen. In 2016 kwam de film Martírio (Martelaarschap) uit, een schrijnend verhaal over de genocide en strijd van de Guarani Kaiowá bevolking, een inheemse groep die in het grensgebied van Brazilië, Argentinië en Paraguay leeft. Nu werkt hij aan een nieuwe film, Adeus Capitão (Tot ziens, kapitein), over een volk in het zuiden van de deelstaat Pará dat hij sinds 1971 kent. Hun leefgebied werd aangetast door grote investeringsprojecten. “We hielpen deze volken met het vervolgen van de bedrijven. Later werden ze bekend als de ‘índios milionários’, door de grote schadevergoedingen die ze ontvingen. De grote instroom van geld was verstorend. Datzelfde jaar, in 2016, stierf ook hun leider, Capitão, een belangrijk cultureel figuur van het volk. De film is een reflectie op deze gebeurtenissen. Op wat nu te doen staat, op wat nieuwe generaties zullen doen, om te kijken welke richting we op gaan.”

Meer weten over Video nas Aldeias? Kijk op de website of het YouTube-kanaal. Of bekijk de trailer van Martírio.

Lees ook ons interview met Brigitte Baptiste, winnares van een Prins Claus Prijs 2017

Bookmark and Share


Terug