Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Rommelige start tweede regering-Bachelet

Chileense politiek gaat spannende tijd tegemoet

Datum : 08/04/2014
Auteur : Jan de Kievid
Land : Chili

Rommelige start tweede regering-Bachelet

Na een grote verkiezingsoverwinning maakte Michelle Bachelet met een paar ‘mislukte’ benoemingen een slechte start bij haar tweede termijn als president van Chili. Zij heeft met haar programma grote verwachtingen gewekt, met name op het gebied van onderwijs. Haar centrumlinkse coalitie is echter verdeeld en het vertrouwen in de politiek is laag.

Michelle Bachelet had zich de start van haar tweede ambtstermijn als president ongetwijfeld anders voorgesteld. In de tweede ronde van de verkiezingen op 15 december had zij met 62 procent haar rechtse rivale Evelyn Matthei overtuigend verslagen. Daarmee kreeg Chili, na vier jaar rechts intermezzo onder de schatrijke ondernemer Sebastián Piñera, opnieuw een centrumlinkse regering. Zo’n regering rond socialisten, sociaaldemocraten en christendemocraten had vanaf het einde van de dictatuur in 1990 tot 2010 het land bestuurd. 

Bachelet van de Socialistische Partij (PS) was de eerste vrouwelijk minister van Defensie in Latijns Amerika en ook de eerste vrouw op het continent die in 2006 op eigen kracht – niet als familielid van een belangrijk manlijk politicus – presidentsverkiezingen won. Vlak voor haar aftreden begin 2010 (herverkiezing is volgens de grondwet onmogelijk) kreeg zij een positieve waardering van 80 procent van de bevolking.

Bij de verkiezingen in november 2013 haalde de coalitie van Bachelet, Nieuwe Meerderheid genaamd, ook een meerderheid in beide kamers van het parlement. Dat was eerder zelden het geval en biedt mogelijkheden om zonder al te veel compromissen delen van het regeringsprogramma uit te voeren.

Sociale media

Toch was de ‘return of the queen’, zoals The Economist het uitdrukte, geen smetteloos feest. Al voor de inauguratie van Bachelet op 11 maart ging het mis. Ze had eind januari de namen van 23 ministers en 32 staatssecretarissen bekendgemaakt, met respectievelijk negen en tien vrouwen. Veel meer vrouwen dan in het ‘ondernemerskabinet’ van Piñera, maar minder dan in 2006. Toen startte zij met de helft vrouwelijke ministers en staatssecretarissen. 

Vier staatsecretarissen moesten echter al opstappen voor ze konden beginnen. Activisten uit sociale bewegingen hadden met veelal digitale middelen hun achtergronden nagetrokken en die ook via sociale media verspreid. De staatssecretaris voor Onderwijs had zich kort tevoren uitgesproken tegen gratis onderwijs en had financiële belangen bij privéonderwijs, terwijl Bachelet juist het onderwijs gratis  wilde maken en privébelangen in het onderwijs wilde terugdringen. Anderen moesten vertrekken wegens dubieuze financiële en andere kwesties. Het bleef niet bij deze vier. Van de 54 nieuw aangestelde provinciale gouverneurs moesten er vier binnen een week vertrekken, evenals twee nieuwe ministerievertegenwoordigers in de regio’s. Totaal tien mislukte benoemingen op hoge posten bij het aantreden van een regering was in decennia niet meer vertoond.

Het maakte de indruk dat Bachelet de zaak niet onder controle had en dat de politiek baantjes uitdeelde aan mensen met dubieuze achtergronden. Dat versterkte het toch al grote wantrouwen in de politiek. Bij de tweede ronde van de verkiezingen toog slechts 42 procent naar de stembus, verreweg de laagste opkomst sinds 1990.  

Verwachtingen

Daarna volgden omstreden uitspraken binnen de regeringscoalitie Nieuwe Meerderheid. Onder de naam Concertación hadden christendemocraten en sociaaldemocraten en verwante partijen het land voorzichtig bestuurd zonder ingrijpende hervormingen. De Concertación heet sinds de laatste verkiezingen Nieuwe Meerderheid. Daaraan doet nu ook de Communistische Partij (PC) mee. De PC was decennialang groot en invloedrijk, maar na 1990 als gevolg van het kiesstelsel gemarginaliseerd, zonder vertegenwoordiging in het parlement. Pas door samenwerking met Concertación-partijen kwamen er in 2010 weer drie PC-parlementariërs. Dat verdubbelde in 2014 tot zes. Onder hen een paar voormalige leiders van de massale studentenprotesten van de afgelopen jaren, onder wie Camila Vallejo. Ook in andere sociale bewegingen was de PC sterk gebleven. 
Recente studentenprotesten en acties van vakbonden en milieuorganisaties hadden in Chili een klimaat geschapen dat er eindelijk iets moest veranderen aan het door de dictatuur opgelegde neoliberale beleid. Mede hierdoor had Bachelet ingrijpende onderwijshervormingen, belastinghervormingen en een nieuwe democratische grondwet aangekondigd. Daarmee had zij hoge verwachtingen geschapen. Ruim een week na haar aantreden gingen vijftigduizend mensen de straat op om Bachelet aan haar voornemens te herinneren.  

Graafmachine

Intussen liepen de discussies binnen de coalitie hoog op. Een vooraanstaand socialistisch senator, Jaime Quintana, verklaarde dat “een graafmachine de fundering van het neoliberale model van de dictatuur moest vernietigen.” Daarbij vertolkte hij het standpunt dat twintig jaar centrumlinkse regeringen het neoliberale model voor economie, onderwijs, gezondheidszorg en sociale voorzieningen niet wezenlijk hadden veranderd. Ze hadden het beheerd, met wat meer aandacht voor sociale uitgaven. Dit vindt ook de PC, die in de nieuwe regering één minister levert, voor het nieuwe ministerie van gendergelijkheid. Vooraanstaande christendemocraten reageerden geërgerd op de uitspraken van Quintana. Zij vonden dat door hervormingen van de centrumlinkse regeringen Chili inmiddels niet neoliberaal meer was. Er hoefde niets te worden opengebroken, de nieuwe regering zou doorgaan op de ingeslagen weg. 

Na een in allerijl door Bachelet bijeengeroepen beraad van topministers en partijleiders van de coalitie werden de meningsverschillen bijgelegd in nieuwe bezweringsformules. Het gaat echter om aanzienlijke ideologische en programmatische verschillen, die opnieuw naar boven zullen komen bij het concreet vormgeven van de onderwijshervormingen.

De rechtse oppositie en rechtse media reageerden op uitspraken als van Quintana met bizarre retoriek. Omdat de regering wetten bij meerderheid wil laten aannemen, zou sprake zijn van een “totalitaire geest” en het programma van Bachelet zou functioneren als “het Rode Boekje van Mao.” Het “Chavisme” van de regering zou een gevaar betekenen voor de staatsinstellingen.  Daarbij denkt rechts vooral aan het idee dat er een Grondwetgevende Vergadering (Asamblea Constituante) zou komen om een grondwet te ontwerpen. De minister van Justitie reageerde dat men echt niet hoeft te vrezen voor een Franse Revolutie “met bebloede hoofden onder de guillotine”. Inmiddels is een nieuwe jaarlijkse uitkering aangenomen voor de meest kwetsbare groepen, waarvan ongeveer 600.000 mensen zullen profiteren. 

Zwarte legende

Eind maart stuurde de regering een ingrijpende belastinghervorming naar het parlement. Er zijn sinds 1990 meerdere belastinghervormingen geweest, allemaal met het doel meer overheidsinkomsten voor sociale uitgaven. Ditmaal moet het geld opleveren voor de onderwijshervorming. Maar voor het eerst moet de belastinghervorming ook de extreme inkomensongelijkheid verminderen. Geen overbodige luxe in een land waar de armste inwoners een hoger percentage van hun inkomen aan belasting betalen dan de rijkste. Mede op aandringen van de OESO, de club van rijke landen waarvan Chili sinds 2010 lid is, worden belastingparadijsachtige constructies voor bedrijven afgeschaft. Ook gaat de winstbelasting voor bedrijven omhoog van 20 naar 25 procent. 

Deze voorstellen zijn technisch ingewikkeld en omstreden. Rechts en de ondernemers roepen dat ze zullen leiden tot minder investeringen en dus minder economische groei. Volgens andere economen is dat een altijd door rechts gehanteerd argument, een ‘zwarte legende’ met weinig empirische basis. Voor dit plan is een gewone meerderheid in het parlement nodig. Om succes te hebben, is goede coördinatie binnen de coalitie en goede communicatie naar buiten nodig. Gezien de interne meningsverschillen zal dat een forse klus worden. 

Mapuche 

De belastinghervorming wordt een testcase voor een nog grotere klus, de onderwijshervorming. Over de vraag of inderdaad al het onderwijs gratis moet zijn en wat precies de plaats zal zijn van staats- en privéonderwijsinstellingen lopen in de coalitie de opvattingen fors uiteen. Voor deze hervorming is een vier/zevende meerderheid in beide kamers vereist. Die heeft de coalitie net niet, maar misschien kunnen een paar onafhankelijke en een paar net – uit onvrede over president Piñera – uit rechtse partijen gestapte parlementariërs zorgen voor die meerderheid.  

Bij de onderwijshervorming moet de regering rekenen op massale acties van studenten die weinig vertrouwen hebben in de politiek en vrezen dat de hervormingen lang niet ver genoeg zullen gaan.  Ook over het energiebeleid- en milieubeleid en het omgaan met de protesten van Mapuche-indianen in het zuiden bestaan binnen de coalitie aanzienlijke meningsverschillen. Mogelijk wordt de Chileense politiek de komende tijd spannender dan jaren het geval is geweest.  

 
Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug