Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

'Trends en verschuivingen in Latijns Amerika'

Inleiding bij een nieuwe Special van La Chispa

Datum : 06/05/2018
Auteur : Maja Haanskorf

'Trends en verschuivingen in Latijns Amerika'

De komende weken besteden we in een nieuwe Special aandacht een aantal thema’s die momenteel de gemoederen op het continent bezighouden, zoals corruptie, geweld, populisme, migratie, een hernieuwd economisch liberalisme en het behoud van de democratie. Ook zaken als armoede, werkloosheid en inflatie en internationale economische verhoudingen komen aan de orde. Dit alles tegen de achtergrond van de verkiezingen die in veel landen plaatsvinden. Er is veel aan het veranderen, maar het kan nog verschillende kanten opgaan.

In twaalf landen vinden er dit en komend jaar verkiezingen plaats (of zijn al gehouden): van het grote Brazilië en Mexico tot het kleinere Costa Rica. Tweederde van alle Latijns-Amerikanen gaat naar de stembus om een president, leden van het parlement en vaak ook regionale en gemeentelijke bestuurders te kiezen (zie overzicht onderaan). Daarom spelen populisme, corruptie en behoud van de democratie een grote rol, terwijl natuurlijk ook economische thema’s belangrijk blijven. Volgens de laatste Latinobarómetro (over 2017) vindt 23 procent van de Latijns-Amerikanen de economie (armoede, werkloosheid, inflatie) het grootste probleem, 20 procent noemt misdaad en onveiligheid en 10 procent corruptie. Misschien wel de grootste ´trend´ op het moment is de toenemende afkeer van de politieke elites onder de bevolking. In veel landen hebben politieke partijen te kampen met een legitimiteitscrisis. Dat leidt tot een ongekend aantal presidentskandidaten, die vaak onafhankelijk van een partij meedoen en zich opstellen als outsiders die niets met de gevestigde politiek te maken hebben. Het corruptieschandaal rond het Braziliaanse staatsoliebedrijf Petrobras, waarbij politici uit veel landen zijn betrokken, is hier zeker debet aan. Net zoals de onmacht van politici om een einde te maken aan het toenemende, al dan niet drugsgerelateerde, geweld.

Van linkse of rechtse huize

Verkiezingsuitslagen zijn lastig voorspelbaar en peilingen vooraf zitten er dan ook regelmatig naast. Een ding lijkt zeker te zijn: de verkiezingen zullen meer in het teken staan van verandering dan van continuïteit, al is het onzeker welke kant die uitgaat. Volgens meerdere peilingen is het vertrouwen in de democratische politiek in het continent de laatste jaren gedaald: het percentage Latijns-Amerikanen dat de democratie steunt, is gedaald van 66 in 2014 naar 58 procent eind 2017. Mensen hebben genoeg van de corruptie en van de traditionele politiek. In Brazilië zegt ruim 70 procent van de bevolking geen boodschap te hebben aan politieke partijen. Bijna 60 procent geeft de voorkeur aan een president die niet tot een van de drie grote partijen hoort. In Mexico heerst een zelfde patroon; slechts 2 procent van de bevolking zegt politieke partijen te vertrouwen en niet meer dan 4 procent meent dat het land op de goede weg is. Dat maakt de weg vrij voor populisten van zowel linkse als rechtse huize. 

Gefrustreerde kiezers

Aan het begin van dit millennium leidden veel verkiezingenuitslagen ertoe dat we spraken over een continent dat ‘rood kleurde’. In werden in veel landen meer of minder linkse presidenten gekozen. Bijna overal namen regeringen (niet alleen de linkse) het initiatief tot sociale programma’s voor de armste groepen. Daar was ruimte voor, want economisch gezien had het continent de wind mee; door hoge grondstofprijzen was er een ongekende groei. Brazilië leek op weg een van de belangrijkste economieën ter wereld te worden. Nu zijn in diverse landen meer rechtse en liberale presidenten gekozen, zoals in Argentinië (Macri, foto), Peru (Kuczinsky, inmiddels wegens corruptie afgetreden) en in Chili (Piñera). In sommige landen hebben linkse regeringen nagelaten zich voor te bereiden op slechtere tijden. Toen de teruggang inzette, koos de bevolking rechtse leiders omdat die beloofden voor een betere aanpak te zorgen. Tot nu toe hebben die op hun best middelmatig gepresteerd en soms zelfs teleurstellend. Als ze niet met betere maatregelen komen, zullen bij de volgende verkiezingen deze rechtse regeringen op hun beurt worden afgestraft door de gefrustreerde kiezers.

Corruptie

Niet alleen in Brazilië, maar in heel Latijns Amerika wordt corruptie na de uitbarsting van het Lava Jato (wasstraat) schandaal rond Petrobras in 2014 eerder aangepakt en bestraft dan daarvoor. Toch gedragen veel politieke en zakelijke elites zich nog steeds alsof ze niet door hebben dat corruptie een foute zaak is. Of dit nu komt doordat oude gewoonten niet zomaar verdwijnen of doordat echte hervormingen uitblijven, feit is dat het volharden in de oude praktijken veel meer gevolgen heeft dan een groeiende rij ex-presidenten en ministers die in de cel belanden. 

De woede over corruptie is een belangrijk thema in de regio geworden, vooral in Brazilië, maar ook elders. Het falen van de elites om deze tekens te zien, maakt dat kiezers zich wenden tot outsiders die beloven het hele systeem te veranderen, ten goede of ten kwade. 

Rol instituties

In Brazilië taant de overtuiging dat de instituties werken. Steeds meer analisten zien de aanpak van Lava Jato door onverschrokken rechters niet als regel maar als uitzondering. Ze betwijfelen of de politieke elite wel in staat is fouten te herstellen. Geen enkele politieke partij – niet de regerende PMDB, niet de centrumrechtse PSDB en niet de linkse Arbeiderspartij (PT) – heeft geprobeerd om schoon schip te maken. Alle drie de partijen worden geleid door politici die al jaren, zo niet decennia, hoge posten bekleden. Ook in andere landen speelt dit probleem. Het is dan ook de vraag in welke mate instituties in staat zullen zijn om de populistische en autoritaire trekken van mogelijke nieuwe leiders te beteugelen. Want populisme is in Latijns Amerika nooit weggeweest, of het nu van rechts of van links kwam.

Liberalisering

Op economisch terrein valt een trend waar te nemen naar meer liberalisering, maar dat betekent nog geen terugkeer naar de neoliberale orthodoxie van de jaren tachtig van de vorige eeuw. Ook al streven presidenten zoals Macri (Argentinië) en Temer (Brazilië) ernaar de markten open te stellen, vrijhandelsverdragen af te sluiten en de overheidsuitgaven te beteugelen, eenvoudig gaat dat niet. In Brazilië moet de bevolking niets hebben van de hervormingsagenda van Temer. In Argentinië opereert Macri voorzichtig; ondanks hervormingen laat hij sociale programma’s intact. Evengoed zijn er bijna dagelijks straatprotesten tegen zijn beleid.

Tegelijk heerst onder president Donald Trump in de Verenigde Staten de neiging om uit multilaterale handelsverdragen te stappen, zoals NAFTA, het vrijhandelsverdrag tussen de VS, Canada en Mexico. Een inperking van dit verdrag heeft directe gevolgen voor de grenszone in Mexico, die een steunpilaar is voor de gehele Mexicaanse economie. Ook al is de spin-off van NAFTA naar de rest van de economie vrij gering, toch zal vermindering van banen in de grenszone leiden tot grotere werkloosheid voor arbeiders in de industrie. In de rest van de economie zijn er weinig alternatieven voor werk.

Migratie

Een ander belangrijk thema is migratie. En dan niet de aloude trend van migratiestromen uit vooral Midden-Amerika naar de VS – die trouwens nog doorgaat  – maar vooral een omgekeerde stroom. Onder president Trump zijn veel Latijns-Amerikanen gedwongen terug te keren naar hun landen van herkomst met alle problemen van dien. Daarnaast is er een groeiende interne migrantenstroom; zo zijn zo’n drie tot vier miljoen Venezolanen hun land ontvlucht, op zoek naar voedsel en werk. 

Velen van hen gaan naar buurland Colombia, maar ook naar andere landen in het continent, zoals Argentinië. Ook veel Haïtianen verlaten hun land wegens de politieke chaos en armoede. Het leidt tot problemen in de opvang en verhoogt op sommige plaatsen, zoals aan de grens met Colombia, de criminaliteit.

De komende weken zal La Chispa speciale aandacht besteden aan bovengenoemde ontwikkelingen en problemen. Wat zijn de veranderingen en welke kant zullen ze mogelijk opgaan? We doen dat met een aantal landenoverstijgende thema-artikelen en een aantal specifieke landenbijdragen, waarin nader op een aantal van die onderwerpen wordt ingegaan. Een paar onderdelen van de Special (Latijns Amerika en India, Brazilië en China) zijn afgelopen tijd al op de website gezet.

Overzicht presidentsverkiezingen

2018
Costa Rica
: in april won Carlos Alvarado Quesada van de centrumlinkse Partido Acción Ciudadana
Paraguay: in april won Mario Abdo Benítez van de conservatieve Coloradopartij
Venezuela: 20 mei
Colombia: 27 mei (tweede ronde: 17 juni)
Mexico: 1 juli
Brazilië: 7 oktober (tweede ronde 28 oktober)

2019
El Salvador: februari
Panama: mei
Guatemala: juni
Argentinië: oktober
Uruguay: oktober
Bolivia: oktober

N.B. Eind 2017 ging Chili al naar de stembus. De rechtse Sebastián Piñera is de opvolger van de linkse president Michelle Bachelet.

 

Kijk hier voor een overzicht van alle artikelen in deze special. 

Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug