Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Uitzichtloos leven

Vluchtelingencrisis Venezuela wordt continentaal probleem

Datum : 14/07/2018
Auteur : Seger Kersbergen
Land : Venezuela

Uitzichtloos leven

Als er niks verandert aan de crisis in Venezuela, zullen 1,8 miljoen Venezolanen het land in 2018 verlaten. Zelden heeft Latijns-Amerika zo’n grote vluchtelingencrisis gehad. President Maduro zit nog altijd stevig op zijn troon en duldt weinig tegenspraak van oppositie of journalisten. Degenen die vertrekken, komen vaak in de illegaliteit terecht.

De gemiddelde Venezolaan is in 2016 door gebrek aan voedsel liefst 11 kilo afgevallen. Dit blijkt uit een onderzoek van drie grote Venezolaanse universiteiten. Op straat spreekt men spottend van het “Maduro-dieet”. Het is inmiddels algemeen bekend dat Venezuela wordt geteisterd door voedseltekorten, hyperinflatie, geweld en corruptie. Om deze situatie te ontvluchten, verlaten dagelijks duizenden Venezolanen hun thuisland. Veel media spreken zelfs van een exodus.

In Brazilië en Colombia worden geïmproviseerde vluchtelingenkampen opgezet, een ongebruikelijk beeld voor Latijns-Amerika. Veel vluchtelingen zijn afhankelijk van de goede wil van de lokale bevolking. Degenen die geluk hebben verblijven in sporthallen, maar duizenden Venezolanen zijn gedwongen in tentjes, op straat of in parkjes te slapen. Lokale overheden hebben moeite om de stroom vluchtelingen in goede banen te leiden. Hoe kan het dat een land dat ooit in grote getalen vluchtelingen ontving tijdens de militaire dictaturen in Latijns-Amerika, nu leegstroomt?

Toen de linkse Hugo Chávez in 1999 via verkiezingen aan de macht kwam, beloofde hij het land weer groot te maken en de arme bevolking te helpen door de zogenaamde Bolivariaanse Revolutie. Veel bedrijven werden genationaliseerd en er werden grootschalige sociale programma’s opgezet. De hoge olieprijzen hielpen hem zijn beloftes te vervullen. Toen de olieprijs begon te kelderen, bleek zijn overheidsbeleid onhoudbaar. Chávez versterkte intussen zijn greep op de media en belangrijke instellingen zoals de rechterlijke macht en de strijdkrachten.

Een ei in drie dagen

In 2013 erfde zijn opvolger Maduro zowel de macht als de economische en sociale problemen die Chávez achterliet. Inflatie is vandaag de dag nog altijd bijzonder hoog. In het eerste kwartaal van 2018 stegen de prijzen met maar liefst 454 procent. Wie een ei wil kopen, moet hiervoor gemiddeld drie dagen werken. Het binnenlands product daalt sinds 2014 met meer dan 4 procent per jaar. In 2017 leefde 87 procent van de Venezolanen in armoede, twee derde zelfs in extreme armoede. Een aanzienlijke stijging: in 2014 was het respectievelijk 48 en 23 procent. Twee jaar eerder, in 2012, was het armoedecijfer slechts de helft daarvan, 24 procent. Chávez had de 49 procent aan het begin van zijn presidentschap in 1999 in dertien jaar weten te halveren. Venezuela was in die tijd nog een van de rijkste landen van Latijns Amerika. Maduro probeert nog altijd meer macht naar zich toe te trekken. Zo werd in augustus 2017 het door de oppositie beheerste parlement buitenspel gezet door de oprichting van de zogenaamde grondwetgevende raad. Deze raad heeft de bevoegdheden van het parlement overgenomen.

Intimidatie

Tegelijkertijd worden oppositieleiders onder dubieuze omstandigheden opgepakt en uitgesloten van deelname aan verkiezingen. Naar schatting heeft Venezuela 355 politieke gevangenen, meer dan de andere Noord- en Zuid-Amerikaanse landen bij elkaar. Volgens de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) zijn sinds Maduro aan de macht is meer dan twaalfduizend Venezolanen willekeurig gearresteerd. Dit zijn sinds het begin van zijn presidentschap elke dag zeven mensen. Ook journalisten worden tegengewerkt.  Volgens de Venezolaanse NGO Espacio Público werden op de presidentsverkiezingsdag op 20 mei zowel nationale als internationale journalisten uit stembureaus geweerd en konden ze hun werk niet doen. Plan República, een militaire groep die door de regering is opgezet om toezicht te houden op de verkiezingen, hield volgens hen journalisten tegen. Verschillende media en journalisten meldden dat ze werden geïntimideerd door groepen gewapende motorrijders.

Zwarte markt

Leefomstandigheden verslechteren met de dag. Er is een voedsel- en gezondheidscrisis ontstaan waarvan vooral kinderen, zwangere vrouwen en chronisch zieken het slachtoffer zijn. Meer dan een kwart van de kinderen loopt risico op ondervoeding, 15 procent is daadwerkelijk ondervoed. Arme mensen zijn veelal afhankelijk van gesubsidieerde voedsel- en levensmiddelenpakketten. Het leger regelt de distributie van deze pakketten via lokale comités. Er zijn berichten dat mensen worden gedwongen de regering te steunen om de voedselpakketten te ontvangen, critici van het regime worden gediscrimineerd.

Voorheen uitgeroeide ziektes zoals malaria, mazelen en difterie zijn een groeiend probleem in het land. Volgens schattingen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) is het aantal gevallen van malaria gestegen tot 406.000, een vervijfvoudiging ten aanzien van 2013. Dit terwijl volgens de WHO Venezuela in 1961 het eerste land was dat malaria had uitgeroeid. Veel artsen hebben ondertussen het land verlaten. Ziekenhuizen en andere gezondheidsinstellingen lijden onder tekorten van medicijnen, apparatuur, diensten en personeel. Door de tekorten is er een zwarte markt ontstaan waar medicijnen voor hoge prijzen worden verkocht. Deze zijn voor de arme bevolking dus niet beschikbaar. In mei 2017 publiceerde toenmalig minister van Volksgezondheid Antonieta Caporale zorgwekkende moeder- en kindersterftecijfers: in 2015 stierven 456 moeders en 8812 kinderen vlak na de bevalling, het jaar daarop 756 moeders en 11466 kinderen, een forse toename. President Maduro ontsloeg de minister na publicatie van de cijfers.  Volgens UNICEF zijn de gegevens een “duidelijk bewijs van de impact van de langdurige crisis op vrouwen en kinderen in het land.”

Massaal vertrek

Gezien deze situatie is het geen verassing dat veel Venezolanen gedwongen zijn hun land te verlaten.  Tussen 2015 en 2017 is volgens de International Organization for Migration (IOM) het aantal Venezolanen in het buitenland toegenomen van 700.000 tot 1,6 miljoen. Met een bevolking van bijna 32 miljoen, zijn dit 5 procent van de Venezolanen. In de eerste maanden van 2018 vertrokken volgens het VN-vluchtelingenagentschap (UNHCR) dagelijks vijfduizend Venezolanen naar naburige landen. Als dat in dit tempo doorgaat, zullen in 2018 liefst 1,8 miljoen Venezolanen vertrekken. Dan zijn er dus 3,4 miljoen in het buitenland, ruim 10 procent van de bevolking. De voornaamste redenen van migratie zijn volgens de organisatie het gebrek aan voedsel, inkomen en medicijnen, slechte toegang tot sociale voorzieningen, onveiligheid, geweld en de angst om te worden vervolgd voor een afwijkende politieke mening.

Latijns Amerika kent meerdere momenten van grootschalige migratie. Zo gingen tijdens de militaire dictatuur in Chili (1973-1990) maar liefst 200.000 Chilenen in ballingschap. Tijdens het gewapende conflict tussen de regering en guerrillagroepen in Colombia dat sinds 1964 voortduurt, zijn 360.000 Colombianen naar het buitenland gevlucht. 6,9 miljoen Colombianen zijn intern ontheemd. De Midden-Amerikaanse landen hebben vandaag de dag te kampen met een vluchtelingencrisis door het explosief groeiende geweld van criminele organisaties. Volgens schattingen van het UNHCR  waren eind 2017 wereldwijd totaal 294.000 mensen uit Midden-Amerika als asielzoeker of vluchteling geregistreerd. Zestien keer zoveel als de 18.000 in 2011. Hoewel er op het continent vaker vluchtelingencrisissen voorkwamen, is de snelle toename ervan de afgelopen jaren zorgwekkend. Het lijkt een grotere crisis dan Latijns-Amerika ooit heeft gekend. De Europese Unie, met een half miljard inwoners, had halverwege 2016 ongeveer een miljoen Syrische vluchtelingen. Als de situatie aanhoudt, zullen Noord- en Zuid-Amerika, met een miljard inwoners, aan het eind van dit jaar bijna 3,4 miljoen Venezolanen hebben ontvangen.

Aan het begin van de crisis in Venezuela zocht vooral de rijke bevolking haar toevlucht in het buitenland. Naarmate de situatie verergerde, vertrokken ook steeds meer armen en Venezolanen uit de middenklasse. De meesten vertrekken naar buurland Colombia. Hier verblijven nu naar schatting 600.000 Venezolanen. 550.000 hiervan kwamen tussen 2015 en 2017 het land binnen. Daarnaast zitten er 290.000 Venezolanen in de Verenigde Staten, zo’n 200.000 in Spanje en 120.000 in Chili. Ook in landen als Brazilië, Mexico, Ecuador, Peru en Argentinië nam het aantal Venezolaanse migranten sterk toe.

Een goede ontvangst?

Hoewel buurlanden Colombia en Brazilië de Venezolanen zo goed mogelijk probeerden op te vangen, zijn de grenscontroles verscherpt. Ook wordt er meer legerpersoneel ingezet om de instroom te beperken. Pánama verhoogde de prijs van een visum tot 60 dollar om migranten te weren. In Peru verblijven naar schatting 200.000 Venezolanen. De meesten van hen kunnen daar als toerist een half jaar verblijven. 36.000 migranten kregen een tijdelijke verblijfsvergunning waarmee ze een jaar lang toegang hebben tot werk, gezondheidszorg en onderwijs.

In Chili verbleven in 2015 slechts 8000 Venezolanen. Dit aantal is in twee jaar tijd dus vervijftienvoudigd. Hoewel het migratiebeleid voor andere nationaliteiten in Chili strenger werd, versoepelden de regels voor Venezolanen. Alle Venezolanen kunnen hier nu een zogenaamd “democratische verantwoordelijkheidsvisum” aanvragen. De Chileense president Sebastián Piñera benadrukte de democratische crisis van het land. De naam van het visum is dan ook een subtiele verwijzing naar een dictatuur in Venezuela. Piñera prees het humanitaire beleid dat Venezuela voerde tijdens de dictatuur van Augusto Pinochet (1973-1990). Veel Chilenen gingen toen in ballingschap in Venezuela. Met het visum zouden ze dus iets terugdoen voor de Venezolanen, die destijds de Chileense ballingen opvingen. Met het visum kunnen ze een jaar in Chili verblijven, met de kans op een jaar verlenging. Daarna kunnen ze een permanente verblijfsvergunning aanvragen.

Toeristenvisum

De Verenigde Staten zijn altijd terughoudend geweest met het accepteren van vluchtelingen, zeker sinds de komst van president Trump. Zo tekende hij eerder een akkoord om vluchtelingen uit moslimlanden te bannen. Venezolanen die een band met de regering hadden, werden geweigerd. Hij legde ook economische en politieke sancties op aan Venezuela. Om de VS illegaal binnen te komen, zou men over zee of door Midden-Amerika moeten reizen, twee bijna onmogelijke opties. Het zijn vooral de welgestelde Venezolanen die op een toeristenvisum het land binnenkomen. Er zijn berichten dat dit visum echter steeds vaker wordt geweigerd om de groeiende stroom migranten te beperken. Een groot aantal Venezolanen die de VS binnenkomen op een toeristenvisum, meestal via Miami, vraagt later asiel aan. Volgens de Amerikaanse immigratiedienst werden er in 2015 meer dan 5600 asielaanvragen gedaan door Venezolanen. In 2017 was dit aantal gestegen tot liefst 27,600. Wel kun je een speciaal investeerdersvisum krijgen als je minstens 500,000 dollar investeert in de VS.

Sommige Venezolanen besluiten naar de Nederlandse Antillen te vertrekken. Naar schatting verblijven er 6000 Venezolanen illegaal op Curaçao, op Aruba ongeveer 5000. Volgens minister Blok van Buitenlandse Zaken moeten deze vluchtelingen “snel terug”. Zij worden door het Koninkrijk niet beschouwd als politieke, maar als economische vluchtelingen. Bewoners van Curaçao overhandigden een petitie aan minister Blok waarin wordt gesproken over de inhumane behandeling van de vluchtelingen op het eiland. Venezolanen worden volgens de petitie “vervolgd en opgepakt, om in overvolle barakken en politiecellen te belanden in afwachting van deportatie”. De minister zegde een schenking van 100.000 euro toe om de detentiecentra op Curaçao te verbeteren. Volgens de ombudsman van Curaçao stuurt Curaçao de Venezolaanse vluchtelingen zo snel mogelijk terug zonder enige asielprocedure.

Illegaal

De meeste Venezolanen vinden niet via legale wegen onderdak in een buurland. Door bureaucratische obstakels, lange wachtperiodes of hoge kosten kunnen velen volgens het VN-vluchtelingenagentschap niet legaal asiel aanvragen. Vaak maken alleen goed geschoolde mensen met een hoger inkomen hier kans op. Arme vluchtelingen zijn kwetsbaar voor uitbuiting, afpersing, smokkel, seksueel misbruik en discriminatie, vooral in grensgebieden waar criminele groepen opereren. Het grensgebied met Colombia is al jaren een gebied met grote criminele activiteit, met name drugssmokkel. Verschillende paramilitaire groepen, guerrillagroepen en bendes proberen hun macht in de grensregio uit te breiden, met toenemend geweld als gevolg. Terwijl van 2016 tot 2017 het totaal aantal moorden in Colombia met 6 procent daalde, steeg het aantal moorden in de grensgemeenten met 7 procent. Criminelen rekruteren onder andere vluchtelingen als goedkope werkers. Er zijn berichten dat de guerrillabeweging ELN ook kinderen rekruteert. Ze worden met eten en cadeaus overgehaald om voor hen te smokkelen en informatie te verzamelen.

Boodschappen doen

Dagelijks steken 35.000 Venezolanen de Simon Bolívar-brug over met Colombia om hier inkopen te doen en nog dezelfde dag terug te keren. Er zijn echter ook bijna 300 clandestiene grenspassen, de zogenaamde trochas, die worden gebruikt voor drugshandel, smokkel en illegale migratie. Een route kan door meerdere criminele groepen worden gecontroleerd. Om de grens over te komen, moeten vluchtelingen aan verschillende groepen smeergeld betalen. Niet betalen of de verkeerde route nemen kan fataal zijn. In februari stuurde president Santos van Colombia 3000 militairen naar het grensgebied. Hoewel het de militairen lukte meerdere routes te sluiten, zullen er zolang de crisis in Venezuela voortduurt altijd nieuwe routes verschijnen.

Na de herverkiezing van president Nicolás Maduro op 20 mei jongstleden is het onwaarschijnlijk dat er politiek iets zal veranderen in het olierijke land. Maduro beschuldigt nog altijd de imperialisten - met name de Verenigde Staten -, oppositie en zakenlieden van een economische oorlog tegen Venezuela. Hij ontkent nog altijd dat ook zijn regering fouten heeft gemaakt.

Bookmark and Share


Terug