Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Wederopstanding van de katholieke kerk

Katholieken beconcurreren evangelische kerken met hun eigen middelen

Datum : 29/04/2014
Auteur : Jan de Kievid

Wederopstanding van de katholieke kerk

Er waait een nieuwe wind door de traditionele katholieke kerk in Latijns Amerika, ingebracht door de Katholieke Charismatische Vernieuwingsbeweging uit de Verenigde Staten. Minder nadruk op de leer en het verstand, meer nadruk op gevoel, beleving en verbondenheid. Met zingende paters, gebedsgenezing en duiveluitdrijving. Het kerkbezoek stijgt nu katholieken de snel gegroeide evangelische kerken met hun eigen wapens bestrijden.

Tegenwoordig gaat in de helft van de Latijns-Amerikaanse landen minstens 60 procent van de rooms-katholieken wekelijks naar de mis. Dat is groot nieuws, al lijkt dat misschien niet zo.  Latijns Amerika heeft – met 40 procent van alle katholieken ter wereld – immers de reputatie van een katholiek continent met kathedralen, processies, bedevaartsoorden en massabijeenkomsten met de paus. Een halve eeuw geleden bezat de kerk een religieuze monopoliepositie. Dat veel Brazilianen overdag katholiek waren, maar ’s nachts Afrikaanse natuurgodsdiensten aanhingen en dat er wat protestanten rondliepen, leek die positie niet te bedreigen.

Toch was veel hiervan schijn; inspiratie, elan en betrokkenheid waren vaak ver te zoeken. Veel meer dan dopen, trouwen en begraven betekende de kerk voor veel mensen niet. In de jaren vijftig van de vorige eeuw ging in de meeste landen 10 tot 20 procent van de katholieken wekelijks naar de mis. Al in 1940 maakten in Chili slechts 9 procent van de vrouwen en 3,5 procent van de mannen de wekelijkse kerkgang en werd maar de helft van de huwelijken kerkelijk ingewijd. Weinig jonge mannen voelden zich geroepen om priester te worden, geestelijken uit Europa en de Verenigde Staten moesten de grote tekorten aanvullen. Zulke priesters kwamen bijvoorbeeld uit Nederland, waar katholieken al vier eeuwen moesten concurreren met protestanten. Daar ging rond 1960 nog 80 procent van de katholieken wekelijks naar de kerk.

Reus op lemen voeten

Zo’n weinig inspirerende kerk, een reus op lemen voeten, kon weinig tegenwicht bieden toen protestantse zendelingen uit de Verenigde Staten massaal binnentrokken. Zij brachten een ander geloofsbelevingsoort dan het verstarde en formele katholicisme. Hun kerkdiensten met veel zang, emoties, huilen, saamhorigheid, gebedsgenezingen, duivelsuitdrijvingen en mensen die in trance ‘in tong spreken’ sloten vaak beter aan bij de religieuze en spirituele behoeften van de armste groepen dan wat de katholieke kerk te bieden had. Kerkleden steunen elkaar bij moeilijkheden, zijn trouwe kerkbezoekers en vaker actief in hun kerk dan katholieken. 

Deze kerken worden evangelisch genoemd, en de grootste daarbinnen zijn de Pinksterkerken (Pentecostales). In 1996 werkten op het continent niet minder dan twaalfduizend fulltime protestantse zendelingen uit de VS. Veel landen telden meer van zulke zendelingen dan katholieke priesters, in Honduras zelfs vijf keer zoveel. Ze hadden succes, vooral in Midden-Amerika en Brazilië. In het grootste en dichtstbevolkte land was in 1940 nog 99 procent van de inwoners katholiek, in 1991 nog 83 procent en nu minder dan tweederde: 63 procent. Het aandeel van de evangelische kerken steeg snel tot 24 procent. Onder Brazilianen van 16 tot 24 jaar ontlopen katholicisme (44 procent) en protestantisme (38 procent) elkaar maar weinig.

Troost

Een nieuwe katholieke stroming in de jaren zestig en zeventig, de bevrijdingstheologie met de basisgemeenschappen, kon geen tegenwicht bieden. Het streven naar een rechtvaardiger samenleving door ingrijpende maatschappijverandering vereiste analyseren, discussiëren, samen actievoeren en conflicten aangaan, met vaak – zeker tijdens de militaire dictaturen - persoonlijke risico’s. Het deed een beroep op verstand en inzicht en veel minder op gevoel en bood weinig troost op korte termijn. De Pinksterkerken deden niet aan maatschappijkritiek, maar boden emotionele opvang bij problemen. Zij beloven, zonder politieke of sociale strijd, oplossingen voor met armoede samenhangende problemen als ziektes, alcoholisme, drugs en gezinsontwrichting. De bevrijdingstheologie bood vooral perspectief op lange termijn en werd snel door het Vaticaan in de ban gedaan. Vanaf de jaren zeventig benoemden de pausen conservatieve bisschoppen die bevrijdingstheologie en basisgemeenschappen zoveel mogelijk bestreden.

Dat de katholieke kerken nu voller zitten dan ooit danken ze eigenlijk aan de evangelische kerken. De Katholieke Charismatische Vernieuwingsbeweging is -  net als de evangelische kerken - vanuit de Verenigde Staten Latijns Amerika binnengekomen en heeft veel met die kerken gemeen: persoonlijk spiritueel aansprekend, met zingen, popmuziek, grote bijeenkomsten, gebedsgenezing, duiveluitdrijving en ‘spreken in tongen’.

Zingende pater

Zo’n geloofsbeleving sprak veel – vooral arme – Latijns-Amerikaanse katholieken aan, maar de kerkleiders met hun vaste rituelen en officiële leer vanuit Rome stonden er aanvankelijk huiverig tegenover. Toen de huidige paus Franciscus er rond 1980 in Argentinië mee te maken kreeg, merkte hij op: “De mensen verwarren viering van de liturgie met sambalessen.” Als je in Brazilië denkt dat je een disco nadert, kan het een geanimeerde dienst in een Pinksterkerk zijn. Dat een katholieke dienst er zo uit kon zien, vonden de conservatieve bisschoppen moeilijk te verteren. Zoals ze ook de Braziliaanse priester Marcelo Rossi moeilijk konden plaatsen. Deze zingende pater houdt massabijeenkomsten waarin de mensen  met gesloten ogen hun armen opheffen; de verkoop van zijn cd’s loopt in de miljoenen. De populaire megaster is op YouTube goed vertegenwoordigd. Van de jonge Braziliaanse katholieken voelt ruim de helft zich verwant met deze charismatische beweging.

Het stak de bisschoppen ook dat het een beweging van leken was en dat er weinig affiniteit was met heiligen en de maagd Maria. Dat probleem is opgelost en de Mariaverering is keurig ingepast in het brede scala van geloofsinhouden- en vormen. Uiteindelijk kozen de bisschoppen meestal eieren voor hun geld en gingen ze met de charismatische beweging in zee.

Wonderen

Paus Franciscus betreurt nu zijn eerdere uitspraken: “Alles overziende denk ik nu dat de beweging veel goeds voor de kerk doet, het is een dienst aan de kerk en het vernieuwt ons.” Waarschijnlijk hebben de kardinalen in maart 2013 voor het eerst een Latijns-Amerikaanse paus gekozen om de katholieken te steunen in de concurrentieslag met de evangelische kerken. De eerste reis van Franciscus ging ook naar het continent, in juli 2013 naar Brazilië, waar al eerder de Katholieke Wereldjongerendagen waren gepland. Bij zijn optredens waren veel charismatische katholieken -  aanhangers dus van de Katholieke Charismatische Vernieuwingsbeweging -  aanwezig en Franciscus nam afstand van meer intellectuele boodschappen van de kerk. Gewone katholieken hadden immers allereerst behoefte aan liefde, vergeving en mededogen.

                                       ► 'De mensen verwarren viering van de liturgie met sambalessen’  

Vooral door de charismatische beweging zitten de kerken weer vol - in Guatemala gaat zelfs 72 procent van de katholieken wekelijks naar de mis - en is er meer elan, enthousiasme en betrokkenheid onder de katholieken. Zonder de concurrentie met de evangelische kerken was dat waarschijnlijk niet gebeurd, want kerkbezoek en verbondenheid met het geloof zijn hoger in landen met sterke evangelische kerken dan in die met zwakke. Je zou bijna, in bijbelse termen, van een wederopstanding van de katholieke kerk kunnen spreken.

De net heilig verklaarde conservatieve paus Johannes Paulus II heeft in zijn lange pontificaat (1978-2005) alle Spaans- en Portugeessprekende landen van Latijns Amerika bezocht. Hoewel hij talloze Latijns-Amerikanen heilig verklaarde, heeft hij zelf geen wonderen verricht; al die bezoeken met massabijeenkomsten hebben de afkalving van de katholieke kerk niet gestopt. Ook de afgelopen tien is dat niet gebeurd. Het is de vraag of dat de komende jaren zal veranderen, nu de kerken weer vol zitten, de katholieken de protestanten met hun eigen middelen beconcurreren en de charismatische stroming zich door de paus gesteund voelt. Maar ook als dat niet het geval is, valt te verwachten dat Latijns Amerika in religieus opzicht een sterk charismatisch christelijk continent wordt. 



 

 

Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug