Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Politiek & Maatschappij

Wegens succes aangeklaagd: Guatemala's anticorruptie aanklagers

Datum : 16/10/2018
Auteur : Kate Doyle, Elizabeth Oglesby
Land : Guatemala

Wegens succes aangeklaagd: Guatemala's anticorruptie aanklagers

De ‘Comisión Internacional Contra la Impunidad en Guatemala’ (Internationale Commissie tegen de Straffeloosheid in Guatemala, CICIG) is een onafhankelijke, internationale instelling. Zij is opgericht in 2007 op basis van een verdrag tussen de Verenigde Naties en Guatemala, op verzoek van de regering van dit land. CICIG heeft als doelstelling technische ondersteuning te bieden aan de versterking van de overheidsinstellingen in Guatemala belast met onderzoek naar- en vervolging voor misdrijven gepleegd door illegale groeperingen en clandestiene veiligheidsdiensten. In specifieke gevallen kan CICIG ook optreden als mede-aanklager.

Het betreft hier met name onderzoek naar infiltratie in overheidsinstellingen waardoor de straffeloosheid in het land versterkt wordt en de democratische afspraken aan het eind van de burgeroorlog in Guatemala in 1996 uitgehold worden. Hoewel CICIG volgens velen in binnen- en buitenland hard nodig was om het zwakke juridische systeem in het land te helpen opbouwen en er verschillende successen geboekt zijn, heeft het de instelling aan vijanden nooit ontbroken, met name sinds het haar mandaat ruimer interpreteerde en ook de endemische corruptie in de hogere kringen van het land begon aan te pakken.

Indrukwekkend leiderschap

In mei dit jaar werd een nieuwe Openbaar Aanklager benoemd te midden van grote spanningen nadat CICIG er in geslaagd was een aantal prominente politici door het eigen Openbaar Ministerie te laten vervolgen. María Consuelo Porras (foto), een voormalig plaatsvervangend rechter aan Guatemala’s Constitutionele Hof, geeft vanaf dat moment leiding aan alle onderzoeken betreffende misdaad, corruptie en mensenrechtenschendingen. De tot dan toe zittende Aanklager, Thelma Aldana, en haar voorgangster Claudia Paz y Paz Bailey, toonden indrukwekkend leiderschap en onafhankelijkheid in hun onderzoeken en klaagden mensen aan zonder aanziens des persoons. De vijanden die zij daarmee gemaakt hebben, willen de rollen nu omkeren.

In heel Midden-Amerika nemen aanklagers het voortouw bij onderzoek naar en het ontmantelen van diepgewortelde criminele netwerken, met name in Guatemala. Hier verdween in 2015 zelfs een zittende president, Otto Pérez Molina, achter tralies na een veroordeling wegens corruptie. Het net van het OM sluit zich nu ook om Pérez’ opvolger, Jimmy Morales en tientallen anderen. Maar inmiddels heeft de voortvarendheid van de onderzoekers tot een tegenreactie geleid van de belaagde economische en politieke elites.

Vijanden van CICIG leken te scoren begin mei, toen de Amerikaanse senator Marco Rubio aankondigde dat hij een bijdrage van zes miljoen dollar wilde laten bevriezen. De Verenigde Staten dragen ongeveer 40 procent bij aan CICIG’s begroting. Rubio’s aankondiging kwam kort nadat de Federale Helsinki Commissie beschuldigingen geuit had aan het adres van CICIG over beïnvloeding in de zaak van de rijke Bitkov-familie.

De Bitkovs zijn zelfverklaarde Russische vluchtelingen in Guatemala die in januari 2018 veroordeeld waren wegens identiteitsfraude bij een onderzoek naar het verstrekken van valse paspoorten door de Guatemalteekse immigratiedienst. De aanklacht tegen de Bitkovs werd in april in hoger beroep verworpen. Ondanks de beschuldigingen door Rubio is er geen bewijs dat de Russische regering daarbij druk heeft uitgeoefend op CICIG, dat geen financiering vanuit Moskou ontvangt.

Diskrediet

Deze controverse is in werkelijkheid slechts een onderdeel van een veel groter programma van conservatieve politieke en economische sectoren in Guatemala om het werk van de anticorruptie commissie in diskrediet te brengen. Waarom doen ze dat, en hoe is het ze gelukt om hier de steun van een Amerikaanse senator voor te verkrijgen? Zal Porras samenwerken met CICIG, ook bij het opzetten van politiek gevoelige zaken?

In het begin richtte CICIG zich vooral op zaken aangaande de zogenaamde ‘verborgen machten’, duistere criminele netwerken die tijdens de militaire dictatuur en de burgeroorlog grote invloed in het land hadden verworven. Voormalige en actieve leden van het leger, met name uit de inlichtingendiensten, gebruikten hun connecties in overheidskringen om hun illegale activiteiten te beschermen en uit te breiden. Voorbeelden hiervan zijn smokkel, drugshandel, illegale adopties en mensenhandel, het verstrekken van valse overheidscertificaten en het achterover drukken van miljoenen dollars aan overheidsgelden. Vanaf 2013, met het aantreden van de Colombiaan Iván Velásquez als Commissaris, werd de Commissie nog actiever in haar onderzoeken met als gevolg dat Velásquez steeds vaker aangevallen werd door diegenen die hun belangen bedreigd zagen.

Hun kritiek op CICIG werd vanaf december 2016 actiever opgepakt met de verkiezing van Donald Trump tot president van de Verenigde Staten. Daarop vertrok een groep conservatieve zakenmensen naar Washington voor ontmoetingen met leden van het Amerikaanse Congres waarbij zij opriepen ambassadeur Todd Robinson van zijn taak te ontheffen: hij zou zijn diplomatieke rol beschadigd hebben door CICIG tè actief te verdedigen. Eén van die zakenmensen was Betty Marroquin, een conservatieve columniste en politieke analytica die sindsdien een centrale rol speelde bij de anti-CICIG campagne. De campagne werd opgevoerd toen in 2017 vier Guatemalteekse parlementariërs voor 80.000 dollar per maand het advocatenkantoor Barnes & Thornburg inhuurden om Amerikaanse wetgevers te beïnvloeden. Barnes & Thornburg vertegenwoordigde president Morales al, die op dat moment ook zelf te maken had met aanklachten wegens corruptie en illegale financiering van zijn verkiezingscampagne.

In augustus 2017 probeerde Morales daarom Velásquez het land uit te zetten nadat CICIG en het Openbaar Ministerie een afzettingsprocedure tegen hem begonnen waren. Deze actie van de president werd geblokkeerd door het Constitutionele Hof en internationaal scherp veroordeeld, ook door de leiders van de twee partijen in het Amerikaanse Congres. In februari dit jaar poogde Guatemala’s Minister van Buitenlandse Zaken, Sandra Jovel, om Secretaris Generaal Antonio Guterres van de Verenigde Naties Velásquez’ leiderschap over CICIG te laten veroordelen. Haar pogingen waren tevergeefs en Velásquez bleef het vertrouwen houden van zowel het Guatemalteekse maatschappelijk middenveld als de internationale gemeenschap.

Steun voor CICIG

CICIG wordt nog steeds gezien als een voorbeeld voor anticorruptie initiatieven elders in Midden-Amerika en zelfs in Mexico. Beide partijen in het Amerikaanse Congres beschouwen maatregelen tegen corruptie als cruciaal voor de verdediging van Amerikaanse belangen, inclusief grensoverschrijdende misdaad en migratie. Ook de Guatemalteken zelf staan grotendeels achter CICIG. Een opiniepeiling van Latinobarometro toonde eerder dit jaar aan dat de Commissie de meest vertrouwde overheidsinstelling van het land is.

Hoewel Rubio’s oproep weinig veranderde aan de Amerikaanse steun voor CICIG, was zijn opstelling toch een opsteker voor de Guatemalteekse regering. Vlak daarna riep zij namelijk Zweden op haar ambassadeur Anders Kompass terug te trekken nadat hij CICIG’s anti-corruptie activiteiten geroemd had waarbij hij een nieuwe financiële bijdrage aankondigde.

In dit gespannen politieke klimaat begon María Consuelo Porras aan haar taak als leidinggevende van het Openbaar Ministerie dat vlak daarvóór nog met nieuwe bewijzen tegen president Morales was gekomen. Hoewel Porras benoemd is door Morales zelf, gold dat ook voor haar voorgangster Thelma Aldana die desondanks leiding gaf bij een golf aanklachten van vooraanstaande Guatemalteken.

Morales zag waarschijnlijk de bui hangen want hij voerde de druk op Velásquez op. Eind augustus 2018 meldde de Guatemalteekse regering dat het mandaat van CICIG niet verlengd zou worden. Op 3 september kreeg Commissaris Velásquez (foto) zelf onverwachts te horen dat hij persona non grata geworden was omdat hij ‘een bedreiging van de openbare orde’ was geworden. Niet alleen de internationale gemeenschap veroordeelde deze eenzijdige maatregel, heftige reacties in het land toonden Morales dat hij misschien te ver gegaan was.

Boete en taakstraf

Onder meer in Totonicapán gingen duizenden vooral inheemse inwoners de straat op om het op te nemen voor Velásquez en het aftreden van Morales te eisen. De Pan-Amerikaanse hoofdweg werd geblokkeerd en de krant La Hora meldde dat de gezamenlijke inheemse bevolking van Mayas, Xincas en Garífunas in een verklaring Velásquez en CICIG onderdak aanbood. Tevens verzochten zij de VN blauwhelmen naar het land te sturen om hen te beschermen tegen geweld van hun eigen leger.

Velásquez vertrok naar de VS voor overleg waar hij opnieuw uitgebreide steun ontving. Ook VN Secretaris-Generaal Guterres bleef vierkant achter Velásquez staan en zelfs het Constitutionele Hof van Guatemala eiste zijn terugkeer. Maar Morales weigerde op 25 september zijn woorden terug te nemen. Daarmee was het pleit voor CICIG beslist: in september liep haar mandaat af en moest zij haar activiteiten staken. Daarmee lijkt het voor Porras een stuk riskanter om de activiteiten van haar voorgangsters voort te zetten.

Desondanks hebben de corrupte machthebbers niet onmiddellijk weer vrij spel gekregen. Nog op 12 oktober werden tien hooggeplaatste verdachten, waaronder de voormalig vicepresidenten Roxana Baldetti, veroordeeld tot betaling van 22,8 miljoen quetzales (2,5 miljoen euro) schadevergoeding en een taakstraf (milieulessen geven op basisscholen) vanwege het verduisteren van geld bedoeld voor de schoonmaak van het vervuilde Meer van Amatitlán.

Vertaling, inleiding en nawoord: Frank Bron
Eerder gepubliceerd in: World Politics Review

Deze bijdrage is onderdeel van de special 'Guatemala'

 

Bookmark and Share

Bekijk ook


Terug