Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Kunst & Cultuur

"Wij worden niet gezien"

Datum : 04/11/2016
Auteur : Simone Kalkman
Land : Brazilië

"Wij worden niet gezien"

Als eerste land van Zuid-Amerika organiseerde Brazilië dit jaar de Olympische Spelen. Zeven jaar geleden, toen dit bekend werd gemaakt, zei toenmalig president Lula: “Onze tijd is gekomen. Het is tijd om deze onevenwichtigheid recht te zetten.” De Olympische Spelen werden gezien als de kans voor Brazilië om het etiket van ontwikkelingsland achter zich te laten en zichzelf op de kaart te zetten als eerste wereldland. De economische en politieke crises gooide weliswaar wat roet in het eten, maar gaststad Rio de Janeiro liet desalniettemin een goede indruk achter. Geen grote incidenten en een goede sfeer, waarvan de beelden de hele wereld over gingen.

Daarbij hielp het dat Rio een uitzonderlijk fotogenieke stad is, de zogeheten cidade maravilhosa (wonderbaarlijke stad). Toch wilde Brazilië niet alleen sport en de befaamde toeristische trekpleisters laten zien, maar juist ook de vernieuwingen die de laatste jaren – onder andere met oog op de Spelen en het WK voetbal – zijn uitgevoerd. Een belangrijk deel van deze vernieuwingen vond plaats in het havengebied van de stad, met het plan Porto Maravilha. Een nieuwe tramlijn, twee prestigieuze musea en een ‘Olympische boulevard’, allemaal gefinancierd door een publiek-privaat partnerschap. Het lijkt prachtig als je de gelikte Youtube-filmpjes over het plan bekijkt, maar lokaal is er veel kritiek. Hier sprak ik over met Kaleb Gonçalves, kunstenaar en favelabewoner uit deze van oudsher arme en verwaarloosde regio. Hij is erg stellig. Porto Maravilha werd niet voor de bewoners gedaan, maar voor de rijke Brazilianen en de toeristen. Zodra je de chique, vernieuwde pleinen en boulevards verlaat, is er weinig veranderd.

Klein Afrika

Naast infrastructuur zijn cultuur en historisch erfgoed speerpunten van het vernieuwingsprogramma van Rio’s havengebied. Dit is een van de oudste wijken van de stad. Jarenlang kwamen hier Afrikaanse slaven binnen en was het de belangrijkste slavenmarkt van het land, waardoor het gebied nog altijd bekend staat als ‘klein Afrika’. Porto Maravilha zegt aandacht te willen besteden aan deze geschiedenis, bijvoorbeeld in het zogeheten circuit van Afrikaans erfgoed, dat langs de oude slavenmarkt, de begraafplaats voor slaven en een van de geboorteplaatsen van de samba Pedra do Sal loopt. Gonçalves heeft hier echter een dubbel gevoel bij: “Het circuit is best leuk, en het is belangrijk dat hier aandacht voor is, maar het dient ook als een rechtvaardiging van de vernieuwingen die niets met de regio te maken hebben en niets voor de bewoners doen.”

Een voorbeeld van deze vernieuwingen, zo beweert hij, zijn de twee nieuwe musea, het wetenschapsmuseum Museu de Amanhã (museum van morgen) en het Museu de Arte do Rio (MAR). Beiden hebben programma’s voor de lokale bewoners, maar Gonçalves, die in MAR achter de balie werkt, is kritisch. “Ze proberen wel een aantal dingen voor bewoners, maar het heeft geen prioriteit en werkt dan ook nauwelijks. De meeste buurtbewoners voelen zich hier simpelweg niet op hun gemak. Als ze al komen, zien ze niemand waar ze zich mee identificeren. Daarom voelen ze zich niet verbonden met het museum. Het zou beter zijn als MAR bijvoorbeeld activiteiten in de favelas organiseert, zodat de drempel om mee te doen lager is.”

Art Favela

Ook andere grote evenementen die in de regio georganiseerd worden, zijn volgens Gonçalves vooral op buitenstaanders gericht. Een ander voorbeeld uit de cultuursector zijn de parallel georganiseerde evenementen ArtRio, een grote kunstbeurs met galeries uit de hele wereld, en ArtRua, de variant voor street art. “ArtRua vraagt altijd dezelfde kunstenaars. Vorig jaar heb ik meegedaan, maar toen zag ik dat het publiek weer vooral van buiten de regio komt. Het draait om de dansfeesten ’s avonds en niet om de kunst of het sociale aspect.”

Als protest tegen deze realiteit organiseerde Gonçalves dit jaar samen met andere kunstenaars uit favelas een parallel evenement: Art Favela, op een paar minuten lopen van ArtRua. “Art Favela was een poging om een cultureel evenement te organiseren waarbij mensen echt betrokken werden. We hadden rap, capoeira, street art, workshops voor kinderen. Consumpties werden tegen betaalbare prijzen verkocht door lokale straatverkopers. De kunstenaars die ik vroeg, nodigden hun vrienden weer uit. Zo wilden we iets organiseren waar ook de buurtbewoners zich welkom zouden voelen.”

Graffiti workshops

Ook op andere manieren probeert Gonçalves een positieve bijdrage te leveren aan zijn wijk Morro do Pinto. Zo organiseert hij al jaren op vrijwillige basis graffiti workshops voor kinderen in die favela. Het is echter niet makkelijk om dit vol te houden: “Het moeilijkste was een ruimte vinden voor de workshops. Ik doe het nu in een kerk en dat is niet ideaal, maar toch ben ik er heel blij mee. Maar alsnog moet je op allerlei manieren geld bij elkaar sprokkelen, steeds weer je hand ophouden. Iedereen zegt het leuk te vinden, maar niemand heeft echt interesse om te helpen.” Het meest pijnlijke hieraan, zo benadrukt hij, is dat er wel miljoenen geïnvesteerd worden in nieuwe culturele centra, creatieve broedplaatsen en prestigieuze evenementen in de regio, terwijl het geld dat een lokale kunstenaar voor eenvoudige schildermaterialen nodig heeft zo moeilijk te vinden is.

Eerstewereldland

Deze ongelijkheid is wellicht het grootse probleem van Porto Maravilha. Zelfs Gonçalves is niet zozeer tégen de nieuwe VLT-tram, die hij regelmatig gebruikt, of het mooie, nieuwe Mauáplein. Het is dat de benadrukte focus op openheid en verbetering voor de lokale bevolking vooral retorisch blijkt. “Ze willen alleen samenwerken als het bijdraagt aan hun eigen agenda: het beeld van Brazilië als eerstewereldland.”

Of dit beeld ook succesvol verspreid wordt is echter nog maar de vraag, want juist de internationale pers is vaak kritisch. Ook zegt Gonçalves dat veel toeristen die het Mauáplein bezoeken, vraagtekens zetten bij de vernieuwingen: “Laatst vroeg een Française in het museum mij wat ik vond van de vernieuwingen. Ik heb het haar eerlijk uitgelegd en ze was het met me eens. Het is triest dat buitenlanders vaak wel zien hoe oneerlijk Brazilië is en geïnteresseerd zijn in de mening van favelabewoners, terwijl we lokaal niet worden gezien of gehoord.”

Bookmark and Share


Terug