Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Right-Wing Politics in the New Latin America. Reaction and Revolt

Auteur : Bart-Jaap Verbeek

Right-Wing Politics in the New Latin America. Reaction and Revolt

Veel recente literatuur over Latijns Amerika in de 21e eeuw gaat over de zogenaamde ‘pink tide’ die sociale en economische veranderingen teweeg heeft gebracht. Veel minder aandacht is er voor sociale groepen die zich tegen deze veranderingen verzetten. De coup in Honduras in 2009 en recente overwinningen van rechtse partijen in Chili, Guatemala en Panama maken de blijvende aanwezigheid van rechtse krachten in Latijns Amerika zichtbaar. Het boek Right-Wing Politics in the New Latin America. Reaction and Revolt, samengesteld door Francisco Domínguez, Geraldine Lievesley en Steve Ludlam, is dus een welkome toevoeging aan bestaande literatuur. Na een korte introductie volgen twaalf hoofdstukken van journalisten en aca demici uit de regio en de Angelsaksische wereld. Deze hoofdstukken zijn onderverdeeld in drie delen.

Het eerste deel geeft een inleidend beeld over ‘continentaal rechts’. Guy Burton geeft in het openingshoofdstuk een overzicht van algemene ontwikkelingen binnen het rechtse kamp in Latijns-Amerika. Burton definieert ‘rechts’ op drie verschillende manieren: ideologisch, sociologisch en organisatorisch. Op ideologisch vlak verhoudt rechts zich tot links op klassieke wijze: rechts behartigt de belangen van de elite, links streeft naar gelijkheid. Op sociologisch vlak geldt rechts als dominante klasse met de grootste materiële welvaart, controle over productie en toegang tot mechanisme van onderdrukking. Hoewel deze nauwe definitie voorbij gaat aan bestaande allianties tussen rechts en links en electorale steun van arme klassen voor rechtse partijen, blijft de mobiliteit tussen deze twee klassen klein. Vanuit organisatorisch oogpunt is rechts verdeeld onder verschillende actoren die regeringen van sociale steun voorzien, zoals specifieke belangengroepen en politieke partijen. Burton wijst erop dat deze actoren steun moeten zoeken bij ondergeschikte en gemarginaliseerde klassen om dominant te kunnen zijn. Ze slagen hierin door controle over de media en doordat links verdeeld is. Zonder met zijn analyse echt de diepte in te gaan, dient dit hoofdstuk als feitelijke introductie van het boek.

De volgende twee hoofdstukken benadrukken de relatie tussen de Verenigde Staten en Latijns-Amerikaans rechts. Hoewel geschreven als aparte hoofdstukken kunnen ze als een geheel gezien worden. Beide auteurs laten zien hoe de VS haar invloed in de regio heeft weten te behouden ten tijde van de linkse omwenteling in veel Latijns-Amerikaanse landen: behoud van militaire hegemonie in de regio; creëren van gunstige voorwaarden voor Amerikaanse bedrijven; bouwen van alliantie van landen die ideologisch en diplomatiek tegenover regionale alternatieven zoals ALBA staan.

Het tweede deel beslaat drie casestudies waar rechts aan de macht is. In Mexico konden zakenlieden en sociaal conservatieven onder het juk van de verstikkende autoritaire PRI vandaan komen door steun aan de PAN te verlenen. Hierdoor wist deze partij aanhangers uit diverse lagen van de samenleving te verkrijgen. In Colombia was Uribe’s combinatie van populisme, conservatisme en militarisme zo succesvol dat hij het traditionele tweepartijenstelsel wist te doorbreken; Bogotá blijft echter fungeren als centrum voor de ideologische coördinatie van contrarevolutionaire krachten in de regio. En ondanks vijf opeenvolgende verkiezingsnederlagen – een unicum in conservatief Latijns Amerika – weten Peru’s rechtse groeperingen toch een dominante invloed op het regeringsbeleid uit te oefenen.

Het derde deel beslaat de landen waar rechts in de oppositie zit. In Venezuela probeert de oppositie al sinds 1998 de positie van Chávez te ondermijnen. Het doel hierbij is niet zozeer om de regering omver te werpen, maar om de Bolivariaanse Revolutie te vernietigen. In Bolivia heeft rechts krachten van regionaal separatisme gemobiliseerd tegen de centrale regering en in Cuba is rechts allianties met ballingen in de VS aangegaan. Tot slot heeft rechts aspecten van de hervormingsprojecten van de linkse regeringen in Brazilië, Paraguay, Argentinië en Chili weten te dwarsbomen. Vooral het hoofdstuk over Paraguay is fascinerend in het licht van de recente afzetting van president Lugo door het parlement.

Alle hoofdstukken geven een samenvatting van de diverse middelen - vooral de controle van de media - die rechts gebruikt om invloed uit te oefenen. Opvallend daarbij is ook de inmenging van de VS, die bijna elk hoofdstuk terugkomt. Verschillende denktanks en rechtsgeoriënteerde NGO’s ontvangen financiële steun van Amerikaanse organisaties als NED en USAID. Schokkend zijn de onthullingen van directe relaties van coupplegers in Venezuela in 2002, Haïti in 2004, en Honduras in 2009, met deze organisaties.

Hoewel sommige auteurs de moeite nemen om rechts in een historisch perspectief te plaatsen (Peru, Chili, Brazilië), blijven veel bijdrages beperkt tot een enkele gebeurtenis (Mexicaanse presidentsverkiezingen in 2006), een opsomming van veranderende posities van politieke partijen (Colombia) of het belichten van slechts een facet van oppositie (Cubaanse ballingen in de VS). Ondanks de veelbelovende titel gaan de meeste hoofdstukken niet voorbij de partijpolitiek. De hoofdstukken over Bolivia en Argentinië zijn daarom verfrissend, aangezien desbetreffende auteurs politieke processen breder definiëren dan alleen de conflicten tussen politieke partijen. In deze analyses gaan de schrijvers dieper in op welke sociale groepen een rol spelen, welke positie ze in de samenleving innemen, hoe hun belangen hierdoor zijn gevormd en hoe deze door de tijd heen zijn veranderd.

Ondanks de oppervlakkigheid geeft het boek een interessante schets van de politieke realiteit in het nieuwe Latijns Amerika. Wie linkse regeringen in de regio bestudeert, kan deze realiteit niet begrijpen zonder ook naar rechtse krachten te kijken. Daarom is dit boek een aardig beginpunt voor het begrijpen van complexe politieke processen in het hedendaagse Latijns Amerika.

Francisco Domínguez, Geraldine Lievesley en Steve Ludlam (red.) Right-Wing Politics in the New Latin America. Reaction and Revolt. Londen en New York: Zed Books, 2011, 270 pag., ISBN: 9781848138117, €24,99


Terug