Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Olimpíadas para quem?

Auteur : Simone Kalkman
Land : Brazilië

Olimpíadas para quem?

In Rio de Janeiro zijn de voorbereidingen voor de Olympische Spelen in volle gang. Afgelopen week verscheen hierover een opvallend nieuwsbericht. Het Australisch Olympisch Comité heeft haar atleten verboden om de favelas van Rio in te gaan, zelfs met officiële tours. Delegatieleidster Kitty Chiller liet publiekelijk weten dat het volgens haar veiligheidsadviseur onmogelijk was de veiligheid van de Australische sporters te garanderen als ze zich in favelas zouden begeven.

Het bericht schoot de gemeente Rio in het verkeerde keelgat. Burgemeester Eduardo Paes reageerde persoonlijk en verweet Australië een “agressieve houding.” Ook zei hij: “Er is nog altijd veel onwetendheid over Rio en Brazilië. De situatie wordt gedramatiseerd.” Deze verontwaardiging heeft wellicht ook te maken met eerdere kritische uitspraken van het hoofd van het Australisch Olympisch Comité John Coates, die de voorbereidingen in Rio bestempelde als de slechtste die hij ooit had gezien.

Dat het verbod om favelas te bezoeken geenszins vanzelfsprekend is, bewijst het feit dat het Nederlands elftal tijdens het WK Voetbal in 2014 de favela Santa Marta bezocht. Toch raadt ook ons eigen ministerie van Buitenlandse Zaken in het reisadvies over Brazilië expliciet af om favelas in te gaan. Is het verbod van Australie dus realistisch of overdreven? En is de verontwaardigde reactie van Paes gerechtvaardigd?

Als ik mensen vertel dat ik onderzoek doe in de favelas van Rio de Janeiro krijg ik steevast twee reacties. Allereerst, “Oh, dus moet voor je onderzoek regelmatig naar Rio, dat heb je goed voor elkaar!” Meestal op de voet gevolgd door, “Maar is het niet gevaarlijk om die favelas in te gaan?” Zie hier de beeldvorming van Rio in een notendop: strand, samba en caipirinha’s versus geweld, sociale ongelijkheid en berovingen.

De realiteit is uiteraard iets complexer. Zeker, er zijn risico’s en ongeschreven regels. Geweld is een groot probleem in favelas, maar de risico’s voor buitenstaanders worden vaak schromelijk overdreven. Ga maar na, als jij arm bent en een toerist wil beroven, doe je dat dan in je eigen buurt waar buitenstaanders niet heen durven of in een rustig straatje in het rijke Copacabana?

Juist door die ongeschreven regels is voorlichting over veiligheid belangrijk, zeker met een evenement als de Olympische Spelen waar veel bezoekers op afkomen die Latijns Amerika niet kennen. Vaak echter zien we in deze goedbedoelde adviezen vooral vooroordelen weerspiegeld.

Zo raadt het ministerie van Buitenlandse Zaken af om na zonsondergang te reizen (want “dan vinden gewapende overvallen plaats”) of om stadsbussen te nemen. Als je bedenkt dat de zon gemiddeld rond zes uur ondergaat en er slechts twee metrolijnen zijn, zie je al dat dit in de praktijk lastig wordt.

Wat betreft favelas is de situatie nog ingewikkelder. Vaak wordt gewezen op het contrast tussen gepacificeerde en niet-gepacificeerde favelas. Dit verschil is inderdaad belangrijk, maar ook in wijken waar de politie zit zijn de machtsverhoudingen gecompliceerd. Nuttiger is wellicht om te wijzen op de verschillen tussen een aantal relatief kleine, toeristische favelas in Copacabana en Ipanema en de veel grotere favela-complexen in het noorden en westen van de stad.

Belangrijker echter dan de vraag of favelas toegankelijk zijn voor een handvol toeristen, lijkt mij de veiligheid van de honderdduizenden lokale bewoners. Dit is meestal echter niet de focus. Paes mag dan claimen dat hij met de Olympische Spelen “het leven van de bewoners van Rio wil verbeteren” en de stad “rechtvaardiger en gelijkwaardiger wil maken,” daar komt in de praktijk nog weinig van terecht.

Het pacificatiebeleid van Rio’s favelas, volgens sommigen gestart met het WK en de Spelen in het achterhoofd, is zeer omstreden. Politiegeweld is een groot probleem, zoals onlangs naar voren kwam in een rapport van Amnesty International. Ook moest een hele wijk – Vila Autódromo – het veld ruimen voor de bouw van het Olympisch complex. Lokaal protest werd weggewuifd en niet zelden werd geweld gebruikt om mensen uit hun huizen te krijgen.

Dit brengt me bij mijn tweede vraag: is de reactie van Paes gerechtvaardigd? Het antwoord is tweeledig. Natuurlijk mag hij Australië bekritiseren voor deze simplistische oplossing van een complexe situatie. Aan de andere kant, we kunnen ons afvragen of de gemeente Rio daadwerkelijk iemand anders mag beschuldigen van een “agressieve houding” jegens favelas naar aanleiding van de Olympische Spelen. Beter kan het gemeentebestuur eens kijken naar een vraag die verschillende protestbewegingen als slogan hanteren: Olimpíadas para quem? Olympische Spelen voor wie?

Gepubliceerd op 1 maart 2016.


Terug