Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Paraguay's democratie kwakkelt, maar isolement is voorbij

Auteur : Jan de Kievid
Land : Paraguay

Paraguay's democratie kwakkelt, maar isolement is voorbij

Hoe blijf of kom je aan de macht? Soms lijkt politiek in Paraguay alleen daarom te draaien, los van inhoud of overtuiging. Begin april sloeg de vlam letterlijk in de pan toen demonstranten een deel van het parlementsgebouw in Asunción in brand staken. Ze protesteerden omdat 25 van de 45 senatoren – zonder de andere leden, onder wie de voorzitter, in te lichten - een geheime vergadering hadden belegd om snel ‘geldige’ besluiten te nemen. Ze besloten procedures in gang te zetten waardoor zittende en voormalige presidenten opnieuw president konden worden. In de grondwet van 1992 was dat, na de 35-jarige dictatuur van generaal Stroessner (1954-1989), expliciet verboden. Een voorstel om dat te veranderen was in augustus 2016 nog door het parlement verworpen.

De ‘clandestiene’ manoeuvre kwam duidelijk uit de koker van president Horacio Cartes (multimiljonair en tabaksmagnaat) van de Colorado-partij, wiens ambtstermijn in 2018 afloopt. Maar zijn partij is verdeeld; het andere deel demonstreerde op straat, samen met oppositiepartijen. Daar ontbrak weer de aanhang van de linkse oppositiepartij van voormalig president Fernando Lugo. Omdat die al van 2008 tot 2012 president is geweest, kan ook Lugo geen president meer worden. Daarom had Lugo een gelegenheidscoalitie gesloten met Cartes om de regels de veranderen. De geheime senaatvergadering vond plaats in de fractiekamer van Lugo’s partij.

Coup

De demonstraties bleven dagenlang doorgaan. Een leider van de jongerenorganisatie van een liberale oppositiepartij stierf door een politiekogel, er waren veel gewonden en een paar honderd arrestanten. Dit heftigste politieke geweld van de laatste jaren eindigde pas toen president Cartes half april verklaarde dat hij afzag van een mogelijk tweede ambtstermijn.

Internationale organisaties toonden zich bezorgd over de ontwikkelingen in Paraguay. Opnieuw was gebleken hoe zwak de democratie in Paraguay nog steeds is, met dit geritsel en deze omgang met parlementaire regels. Met de – zoveelste – splitsing in de Colorado-partij en het meedoen van Lugo’s partij aan dit ‘complot’ bleek weer dat politici zich meer bekommeren om hun macht dan om de bevolking. De oppositie sprak van een coup, terwijl het al lage vertrouwen van de bevolking in de politiek verder daalde.

De democratie in Paraguay kwakkelt al jaren en vreemd is dat niet. In 1989 werd dictator Stroessner afgezet door een militaire coup, niet om het land te democratiseren, maar om de eenheid tussen de strijdkrachten en de Colorado-partij te herstellen. De dictatuur eindigde niet onder druk van een democratiseringsbeweging. Die beweging was daarvoor nog veel te zwak. Alle andere Zuid-Amerikaanse landen hadden in de twintigste eeuw al eens een min of meer democratisch regime gekend, behalve Paraguay. Dat was zelfs nooit semidemocratisch geweest. Er waren dus, anders dan in Argentinië, Brazilië, Chili en Uruguay, geen partijen en politici met eerdere democratische ervaringen om na Stroessner het stuur over te nemen.

Messias

Daardoor kon de tamelijk unieke situatie ontstaan dat de Colorados, de belangrijkste partij van de dictatuur, steeds weer – op 2008-2012 na – de president bleven leveren. Echt eerlijk of schoon waren de verkiezingen niet, en stabiliteit was ver te zoeken. De persvrijheid bleef beperkt en de rechterlijke macht weinig onafhankelijk, al was het beter dan onder Stroessner. Generaal Lino Oviedo, die zich presenteerde als Redder van de Natie en door veel mensen als een messias werd gezien, deed in 1996 en 2000 mislukte couppogingen. In 1999 zou hij achter de moord op vicepresident Argaña hebben gezeten.

In 2008 leek het beter te worden. Er was een linksgeoriënteerde kandidaat, Fernando Lugo. Voor het eerst voerden kandidaten inhoudelijke televisiedebatten. Lugo won, als eerste niet Colorado-president sinds zestig jaar. Het presidentschap werd voor het eerst in twee eeuwen vreedzaam overgedragen aan de oppositie. Het vertrouwen in de president, de politiek en de democratie sprong omhoog. Het daalde echter weer toen de heersende economische en politieke machten de plannen van Lugo’s minderheidsregering om de extreme ongelijkheid en corruptie aan te pakken, volledig blokkeerden. Op dubieuze gronden werd Lugo door het parlement afgezet. Net als bij de couppoging van Oviedo in 1996 was er veel internationaal protest. De UNASUR (Unie van Zuid-Amerikaanse landen) en de voor Paraguay belangrijke Mercosur oordeelden dat de “democratische orde was verbroken”. Ze schorsten Paraguay als lid, tot er in 2013 een nieuwe president was gekozen. Die, Cartes, was weer een Colorado.

Tien voorwaarden

In de democratieoverzichten van The Economist en de organisatie Freedom House uit de Verenigde Staten is Paraguay al jaren een van de minst democratische landen van Zuid-Amerika: op de grens van zwakke democratieën en gedeeltelijke democratieën (bij The Economist ‘hybride stelsels’ genoemd). Het is de vraag of er, met zo’n historische erfenis, meer te verwachten was. Politicologen hebben onderzocht welke sociale voorwaarden de kans groter maken dat een land democratisch wordt én blijft. Tien belangrijke zijn: economische ontwikkeling, niet te grote ongelijkheid, gunstige klassenverhoudingen, een democratische politieke cultuur, een sterke civil society, een betrouwbare staat, geen politieke macht van militairen, niet te grote etnische of religieuze conflicten, geleidelijke ontwikkeling naar democratie en een internationaal democratisch klimaat. Als je kijkt hoe het hiermee staat in enerzijds Paraguay en anderzijds Chili en Uruguay, scoort Paraguay op bijna alle punten laag en de twee andere landen gemiddeld of hoog.

Met deze voorwaarden in het achterhoofd is het al heel wat dat het met de democratie in Paraguay niet nog slechter gaat. Het is op veel punten droevig gesteld met vrijheid en gelijkheid, en er valt veel te verbeteren. Maar: er zijn al bijna dertig jaar geen geslaagde staatgrepen geweest, geen grote repressiegolven, geen massaal of langdurig verbod van belangrijke partijen, organisaties of massamedia. Bij de sociale voorwaarden scoort Paraguay het beste op een externe factor: een internationaal democratisch klimaat. Waarschijnlijk is verder afglijden naar autoritaire en dictatoriale verhoudingen een paar keer voorkomen door de reactie van internationale organisaties als UNASUR, Mercosur en OAS (Organisatie van Amerikaans Staten). Daaruit blijkt dat het historische isolement van Paraguay is doorbroken, en dat is zeker vooruitgang. En een reden voor enig optimisme voor de toekomst van de democratie.

Deze bijdrage is een onderdeel van de ‘Paraguay Special’, voorjaar 2017.


Terug