Zuid-Amerika Midden-Amerika Cariben

La Chispa is dé website voor liefhebbers van Latijns Amerika. Journalistiek, betrokken, informatief, scherp. Een interactieve community met echte chispa: levendig en met passie.

Paus Franciscus op bezoek in zijn eigen continent

Auteur : Jan de Kievid

Paus Franciscus op bezoek in zijn eigen continent

Er werd met spanning uitgekeken naar het eerste bezoek van de Argentijnse paus Franciscus aan Spaanssprekend Latijns Amerika, van 5 tot 12 juli. Eerder, in 2013, bezocht hij al Brazilië voor de Katholieke Wereldjongerendagen. Zou deze ‘paus van de armen’ de bevolking hoop en de katholieke kerk een nieuwe impuls kunnen geven? Hij had drie van de armste Zuid-Amerikaanse landen, waarvan twee met een grote inheemse bevolking, uitgekozen: Ecuador, Bolivia en Paraguay.

Pausbezoeken hebben altijd een sterke politieke lading. Presidenten proberen de paus publieke goedkeuring voor hun beleid te ontfutselen, en pausen doen uitspraken die politiek geïnterpreteerd kunnen worden. Ditmaal betoogden de presidenten Rafael Correa van Ecuador en Evo Morales van Bolivia dat hun sociale beleid naadloos samenviel met de opvattingen van de paus. Bij Correa werd dat Franciscus wat te veel: “Ik bedank u voor al deze overeenstemmingen, maar misschien heeft u mij te veel geciteerd.” Hij uitte zijn waardering voor de armoedebestrijding van beiden, maar benadrukte steeds dialoog boven polarisatie. Niemand mocht worden uitgesloten en er moest zorgvuldig worden omgegaan met de natuur, wat beide presidenten volmondig belijden, maar vaak niet praktiseren.

Hamer en sikkel

Morales begroette de paus met een politieke kwestie: “Welkom, broeder paus, in een deel van het grote vaderland waarvan de weg naar de zee is afgesneden”, een verwijzing naar de Chileense verovering van een deel van Bolivia in 1883. De president bood de paus een houten kruisbeeld aan in de vorm van een hamer en een sikkel. De zichtbaar verbaasde Franciscus mompelde “Dat is niet goed”, en gaf het geschenk terug.   

Al eerder hebben verschillende pausen zich uitgesproken tegen armoede, ongelijkheid, de jacht op geld en de uitwassen van het kapitalistische systeem, vooral de populistische Poolse massacommunicator Johannes Paulus II (1978-2005), die het continent liefst achttien keer bezocht. Ook die paus had al vergeving gevraagd voor de fouten en misdrijven van de kerk tijdens de conquista, de verovering van Amerika. Francisco doet dat alles echter met iets andere woorden en meer nadruk en overtuiging dan zijn voorgangers. Maar hij wil zich daarbij verre houden van politieke ideologieën, die hij juist scherp veroordeelt. Franciscus was nooit een aanhanger van de linkse bevrijdingstheologie. Dat is hij nog steeds niet, maar zijn gedrevenheid bij de armoedebestrijding doet daar soms aan denken.   

Geen heiligverklaringen

Net als Johannes Paulus II heeft Franciscus voor honderdduizenden mensen missen geleid en toespraken gehouden. Daarbij week hij nooit af van de officiële kerkelijke leer, maar het belerende vingertje van de Poolse paus ontbrak. Die veroordeelde steeds scherp bevrijdingstheologie, politiek-sociaal geëngageerde priesters, echtscheiding, abortus en seksuele voorlichting op scholen. Daarbij duldde hij geen tegenspraak en in 1983 berispte hij publiekelijk de linkse Nicaraguaanse priester-minister Ernesto Cardenal.

Ook neemt Franciscus geen cadeautjes mee, waarmee de sinds kort zelf heilige Johannes Paulus II altijd de plaatselijke gelovigen probeerde te verleiden. Die paus regelde ruim 400 heiligverklaringen en zo’n 1300 zaligverklaringen over de hele wereld, meer dan al zijn voorgangers in vierhonderd jaar. Als hij een reis plande, werd eerst gekeken wie in het betreffende land snel zalig of heilig verklaard kon worden, zodat de paus ter plekke in een massamis zo’n mooi geschenk kon aanbieden.

Bijna de helft van alle katholieken woont in Latijns Amerika, maar hun aandeel in de bevolking van het continent is sinds 1970 fors gedaald van 97 naar 61 procent. In die periode gingen de verschillende protestantse kerken van 4 naar 19 procent. Daarom dient elk pausbezoek ook om die teruggang om te buigen in groei. "Evangeliseren is onze revolutie"  riep Franciscus tijdens een massamis in Ecuador. Sommige waarnemers spreken zelfs over een nieuwe kerkelijke conquista, zonder de kwalijke praktijken van de oude.

De talrijke massabijeenkomsten met Johannes Paulus II hebben de leegloop niet gestopt. Mensen vonden zo´n pausbezoek een prachtig feest, maar in het gewone leven zagen ze een autoritaire, gelijkhebberige, conservatieve kerk die zich vooral druk maakte over de ware leer, seks, echtscheiding en abortus. Ondanks de opener opstelling van Franciscus is dat meestal nog steeds het geval. Johannes Paulus II regeert, door het benoemen van conservatieve bisschoppen, nog steeds over zijn graf heen. Daardoor laat de traditionele kerk, waar die voor de gewone gelovigen iets zou kunnen betekenen, hen vaak in de steek. Daarentegen laat de katholieke charismatische vernieuwingsbeweging, die dichter bij de mensen staat, juist groei zien. Over armoede en ongelijkheid spreekt Franciscus mooie woorden, maar op dit gebied heeft de kerk juist weinig invloed. Ook zijn bezoeken zullen niet gauw tot een nieuwe katholieke conquista leiden. 

Klik hier voor een artikel over de katholieke charismatische vernieuwingsbeweging.


Terug